Κώστας Γεμενετζής - ψυχαναλυση

Προλογος

Λιγα χρονια μετα τη δημοσιευση του Επανεισαγωγη στην ψυχαναλυση βαλθηκα να συγγραψω ενα "εργο ζωης".
Το μεγαλοπνοο σχεδιασμα αποδειχτηκε φουσκα.
Εδω παρατιθεται ο Προλογος, αποσπασματικος, και στη συνεχεια τα σχεδιασματα, οπως ανασυρθηκαν απο το χρονοντουλαπο.


Προλογος

Το θεμα που ακουει στο ονομα "Επανεισαγωγη στην Ψυχαναλυση" δεν αποτελει προσωπικη μου πρωτοτυπια. Καταρχην, παραπεμποντας αμεσα στην "Εισαγωγη στην Ψυχαναλυση", αναγνωριζει παντα στο εργο του Sigmund Freud την πρωταρχικη και αποφασιστικη διαμορφωση αυτου το οποιο εκτοτε καλειται "ψυχαναλυση". Ισως ομως το τι πραγματι συμβαινει στην ψυχαναλυση αποδιδεται επαρκεστερα μονον αφοτου με την φαινομενολογια, και ιδιαιτερα οπως αυτη αναπτυσσεται στην νοηση του Martin Heidegger, κατεστη δυνατη η απελευθερωση απο τον ακρατο επιστημονισμο ο οποιος καθοριζει την σκεψη του Freud.

Ο Ludwig Binswanger και ο Medard Boss επεχειρησαν ακριβως να μιλησουν για ενα ψυχαναλυτικο βλεμμα που βλεπει τα πραγματα οπως αυτα δειχνονται, αφεαυτων.

Διοτι οι συνηθεις προκαταληψεις της εποχης της τεχνικης και η απο τις επιστημες ακριτα παραληφθεισα νοοτροπια της ψυχαναλυσης ειναι παντα φυγη εμπρος στα φαινομενα καθεαυτα και προσφυγη σε παραστασεις μοντελων τους.

Ομως και αυτη η με ευρυτατο νοημα φαινομενολογικη σταση δεν ειναι η επινοηση ενος φιλοσοφου και της σχολης του. Την δυναμη της η εδω εννοουμενη φαινομενολογια την αντλει απο το οτι συγκροτειται μεσα απο την συμφωνια με μια φωνη παμπαλαια, ομως ως επι το πλειστον ανεπαρκως ακουομενη: την φωνη των Αρχαιων. Και παλι η ελληνικη νοηση δεν πρεπει εδω να εκληφθει ως δανειο, ως βελτιωση και εξωραϊσμος μιας ηδη παγιωμενης ψυχαναλυτικης κατευθυνσης, αλλα ως η πηγη της, η οποια, οσο προθυμοτερα γινεται αποδεκτη, τοσο ριζικοτερα μεταβαλλει τον ιδιο τον ανθρωπο και τοσο καθαροτερα αφηνει το βλεμμα να εννοει τον κοσμο μας, στον οποιο βεβαιως ανηκει η ψυχαναλυση.

Οδηγος μου στην προσεγγιση του Ελληνισμου υπηρξε βασικα ο Martin Heidegger, ο τροπος με τον οποιο αφηνει να μιλησουν ο Αναξιμανδρος, ο Ηρακλειτος και ο Παρμενιδης, ο Σοφοκλης, ο Πλατων και ο Αριστοτελης. Ενας αλλος οδηγος μου ειναι ο Friedrich Hölderlin, η ποιητικη συνομιλια του οποιου με την Ελλαδα , διαγραφει εναν ουσιαστικο χαρακτηρα της σημερινης εποχης, που θα πει συγχρονως: αφηνει την Ελλαδα να μας συνοδευει, σημερα, με τον τροπο που της αρμοζει.

Σ' αυτο το πλαισιο πρεπει να αναφερω αλλους δυο συγγραφεις, τον ελβετο ψυχαναλυτη Hanspeter Padrutt και την ερμηνεια του των Προσωκρατικων (πρβλ. Und sie bewegt sich doch nicht, [Κι ομως δεν γυριζει], Ζυριχη 1992), ενα πρωτο σχεδιασμα του οποιου ειχα την τυχη να γνωρισω πριν απο δεκα χρονια, και τον ελληνα μουσικολογο Θρασυβουλο Γεωργιαδη, χαρη στον οποιο η μουσικη γινεται και παλι η ελληνικη λεξη που ειναι: ενα ονομα για τον κοσμο, δηλαδη ενα ονομα για εκεινο, μεσα απο το οποιο τα πραγματα μιλουν και ο ανθρωπος τους αντ-αποκρινεται.

Οπου πρεπει να τονισω πως ο,τι εκθετω εδω διολου δεν εχει την αξιωση της "ορθης ερμηνειας" των συγγραφεων που αναφερονται, και των εργων τους. Προκειται πολυ περισσοτερο για εκφανσεις της δικης μου συνομιλιας μαζι τους καθοσον αυτα τα εργα υπηρξαν καθοριστικα στην διαμορφωση του δικου μου βλεμματος. Δεν επιδιωκω λοιπον να παραθεσω τις "θεσεις" τους. Γι' αυτον τον λογο κατα κανονα αποφευγω τις παραπομπες, και ακομη δεν υπεισερχομαι στην νοοτροπια του λογιστη να διακρινω τι ειναι "δικο μου" και τι "βιβλιογραφια". Εδω προεχει η προσπαθεια να ειπωθει ο,τι ερχεται μεσα απο μιαν εμπειρια δικη μου πλεον, στο σημειο που αυτη η εμπειρια αγεται απο ενα καθαρο βλεμμα.

Η αναφορα στην ελληνικη νοηση ως το θεμελιο ενος μοντερνου φαινομενου οπως η ψυχαναλυση δεν αφορμαται απο καποια φολκλορικη ιδιορρυθμια η απο καποια εθνικιστικη εμμονη του συγγραφεα. Ισως δεν ειναι συμπτωση οτι απο τους αναφερθεντες οδηγους μου μονον ενας ειναι Ελληνας - και αυτος εζησε τον περισσοτερο χρονο σε μια ξενη χωρα και διδαξε κι εγραψε σε μια ξενη γλωσσα.

Ο ελληνικος κοσμος ειναι ο τοπος της προελευσης ολων μας - ακριβεστερα, οχι ο ελληνικος κοσμος αλλα ο Ελληνισμος ως η αρχη, ως το αρχαιο οπου συνεβη κοσμος και εκτοτε μπορουμε να μιλαμε καν για "κοσμο" και να κατοικουμε εναν κοσμο. Ομως αυτο που μας εδειξαν ο Martin Heidegger για τη φιλοσοφια και ο Θρασυβουλος Γεωργιαδης για τη μουσικη ειναι, οπως το βλεπω εγω, οτι μια επαρκης προσληψη του συγχρονου και μια επαρκης κατοικηση του κοσμου του ειναι δυνατη μονον οταν το συγχρονο γινεται εμπειρατο ως εμπεδομενο στην προελευση του - μια, ως προς τον τροπο της, επισης γνησια ψυχαναλυτικη ενοραση.

Ειναι η δυνατοτητα μιας τετοιας εμπειριας της ψυχαναλυσης, ειναι η δυνατοτητα μιας τετοιας, κυριολεκτικα μεγαλοθυμης εμπειριας του φαινομενου της ψυχαναλυσης, που απαιτει την τροπη προς την ελληνικη νοηση. Σ' αυτο το φως η ψυχαναλυση δεν πρεσβευει καποιες διαχρονικες αληθειες αλλα ειναι ενα συμβαν βαθυτατα ιστορικο.

Επιχειρω να εμπειραθω την ψυχαναλυση μεσα απο το πνευμα που διαπνεει αυτον τον αιωνα, στην συγκυρια του οποιου και μονον ειμαστε οπως ειμαστε. Ομως τουτο το πνευμα ερχεται απο μια περιοχη πολυ πριν απο εκεινην της τεχνικης και της επιστημης . Απο αυτο το "πριν" χρειαζεται ο ψυχαναλυτης οχι μονο να ξεκινα, αλλα και να κατευθυνεται προς αυτο συνεχως. Η δυνατοτητα εμπειρωσης του παλι προϋποθετει εκεινη την ευρυτητα βλεμματος και καρδιας, εκεινη την ακροαστικη ικανοτητα η οποια φθανει εως τους Ελληνες και διακρινει κατι απο την καθαρη, ομως σχεδον ανεπαισθητη φωνη τους. Οι αποηχοι αυτων των ψιθυρων φερνουν μεταξυ αλλων και σε δρομους τους οποιους αυτο το βιβλιο επιχειρει να ακολουθησει, στο σημειο που φθανουν τα ορια του.

Ομως τωρα η ψυχαναλυση φαινεται να αποκτα μια διασταση ασυνηθιστη. Και γι' αυτο ηδη πρεπει να περιμενουμε οτι η συνηθως εννοουμενη "θεραπεια" δεν αποδιδει τον σκοπο της, εαν η ψυχαναλυση εχει καν κατι σαν "σκοπο", και το πλαισιο των επιστημονικων μοντελων ειναι πολυ στενο για να αποδωσει το ευρος της. Ισως ισως το ιδιαιτερο της ψυχαναλυσης να εγκειται στο οτι ανηκει σ' εκεινα τα σπανια εργα τα οποια ειναι, ναι, αχρηστα και γι' αυτο δεν εχουν την αναγκη των μοντελων καθως αρκουνται σε κατι το λιγοστο και αθωο: στην παλιννοστηση στα πραγματα καθεαυτα και στην συγγενη λαμψη τους .

Επειδη για την αναπτυξη των θεματων αποφασιστικη υπηρξε η εμπειρια του συγγραφεα, το βιβλιο εχει εναν χαρακτηρα αυτοπαρουσιασης. Δεν αποτεινεται σε κανεναν, δεν αντιπαλευει κανεναν, δεν εχει τιποτα να διδαξει. Θα το προσεξουν μονον οσοι ετυχε να ειναι ηδη αφεαυτων ευηκοοι στον λογο του. , , ,

PDF

Τι ειναι η ψυχαναλυση


PDF

- Η Ιατρικη


Η Ιατρικη εχει φθασει στο τελος. Αυτο δεν σημαινει πως αποδειχθηκε αναποτελεσματικη, πως η προοδος της ανακοπηκε, πως χρειαζεται μια στροφη προς "εναλλακτικες" μεθοδους. Η Ιατρικη ειναι αποτελεσματικη οσο ποτε, προχωρει με ιλιγγιωδεις ρυθμους, χωρος για εναλλακτικες μεθοδους υπαρχει. Οταν λεω πως η Ιατρικη εχει φθασει στο τελος, εννοω το "τελος" με την πρωτη ελληνικη εννοια της λεξης ως συντελεση. Η Ιατρικη εχει φθασει στο τελος. Αυτη η φραση θελει να πει οτι η Ιατρικη εχει συντελεσθει. Ομως πως συμβιβαζεται τουτο με ο,τι ειπωθηκε προηγουμενως, και που ολοι γνωριζουμε, πως η Ιατρικη ακμαζει; Πως μπορουμε να μιλουμε για συντελεση, για ολοκληρωση της Ιατρικης και της αποστολης της;

Η φραση "η Ιατρικη εχει φθασει στο τελος" δεν αναφερεται σε επιμερους ιατρικα θεματα. Η φραση εχει υποψη εκεινο που οριζει την Ιατρικη στην ουσια της, θεσπιζει τα ορια και διαγραφει τη μορφη της. Η Ιατρικη εχει φθασει στο τελος, εχει συντελεσθει, ως Ιατρικη. Η Ιατρικη εχει εξαντλησει τη δυνατοτητα της ουσιας της, δηλαδη να ειναι αυτο που ειναι.

Η Ιατρικη, και μ’ αυτην τη λεξη εννοειται η αρχαια ελληνικη, η δυτικη και σημερα η πλανητικη Ιατρικη, παιρνει τη μορφη της με την ελευση σε λογο ενος κυριαρχου στοιχειου της οψιμης ελληνικης νοησης: της αντιδιαστολης τεχνης και φυσης. Εδω η ΤΕΧΝΗ οριζεται ως η αρχη για τα "τεχνητα" πραγματα, τα οποια και εχουν την ΚΙΝΗΣΙΝ (αριστοτελικα: κινηση και σταση, αυξηση και φθιση, αλλοιωση) ΕΝ ΑΥΤΟΙΣ ΜΕΝ ΑΛΛ' ΟΥ ΚΑΘ' ΑΥΤΑ. Η ΦΥΣΙΣ οριζεται ως η αρχη για ενα "φυσικο" πραγμα, το οποιο εχει την ΚΙΝΗΣΙΝ ΚΑΘ' ΕΑΥΤΟ ΚΑΙ ΜΗ ΚΑΤΑ ΣΥΜΒΕΒΗΚΟΣ . Τουτο διευκρινιζεται απο τον Αριστοτελη ακριβως με το παραδειγμα της Ιατρικης - ενα "παραδειγμα" το οποιο συγχρονως διατυπωνει και καθοριζει και ετσι θεσπιζει απαξ δια παντος αυτο που στην ιστορια του Ελληνισμου και της Δυσης εκτοτε καλειται "Ιατρικη":
ΛΕΓΩ ΔΕ ΤΟ ΜΗ ΚΑΤΑ ΣΥΜΒΕΒΗΚΟΣ, ΟΤΙ ΓΕΝΟΙΤ' ΑΝ ΑΥΤΟΣ ΑΥΤΩΙ ΤΙΣ ΑΙΤΙΟΣ ΥΓΙΕΙΑΣ ΩΝ ΙΑΤΡΟΣ. ΑΛΛ' ΟΜΩΣ ΟΥ ΚΑΘΟ ΥΓΙΑΖΕΤΑΙ ΤΗΝ ΙΑΤΡΙΚΗΝ ΕΧΕΙ, ΑΛΛΑ ΣΥΜΒΕΒΗΚΕΝ ΤΟΝ ΑΥΤΟΝ ΙΑΤΡΟΝ ΕΙΝΑΙ ΚΑΙ ΥΓΙΑΖΟΜΕΝΟΝ. ΔΙΟ ΚΑΙ ΧΩΡΙΖΕΤΑΙ ΠΟΤ' ΑΠ' ΑΛΛΗΛΩΝ.

Ο Heidegger μεταφραζει αυτο το χωριο στο κειμενο με τον τιτλο "Vom Wesen und Begriff der φύσις. Aristoteles, Physik, B, 1" ["Για την ουσίωση και την εννοια της ΦΥΣΕΩΣ. Αριστοτελης, Φυσικα, Β, 1"]:

“Προσθετω δε <το οχι με τον τροπο του συμβεβηκοτος> διοτι βεβαιως καποιος θα μπορουσε αφεαυτου να γινει για τον εαυτο του το (απαρχιζον και διαθετον) αρχεγονο της “υγειας”, και παλι συγχρονως να ειναι και ιατρος⋅ αλλα ομως την ιατρικη γνωση την εχει συμπτωματικα, και οχι καθοσον γινεται υγιης. Απλως σ’ αυτην την περιπτωση συνεπεσε σε εναν και τον αυτο ανθρωπο να ειναι ιατρος και να γινεται υγιης⋅ γι’ αυτο και ειναι τα δυο παντοτε χωριστα το ενα απο το αλλο.”

Και ο Heidegger συνεχιζει:

"Ο Αριστοτελης, γιος ιατρου, χρησιμοποιει συχνα, και σε αλλες περιστασεις, παραδειγματα απο την ιατρικη ΠΡΑΞΙ. Εδω παιρνει την περιπτωση ενος ιατρου ο οποιος θεραπευει τον εαυτο του και γινεται υγιης. Εδω δυο ειδη κινησεως συμπλεκονται μεταξυ τους κατα ιδιαζοντα τροπο: η ΙΑΤΡΕΥΣΙΣ, δηλαδη το "γιατρεμα" ως ΤΕΧΝΗ και η ΥΓΙΑΙΣΙΣ, δηλαδη η υγιανση ως "ΦΥΣΙΣ". Και οι δυο κινησεις, σ’ αυτην την περιπτωση του ιατρου ο οποιος θεραπευει τον εαυτο του, ειναι σε ενα και το αυτο ον, σ’ αυτον τον ορισμενο ανθρωπο. Αυτο μαλιστα ισχυει για την εκαστοτε ΑΡΧΗ των δυο "κινησεων". Ο ιατρος εχει την ΑΡΧΗ της υγειας ΕΝ ΕΑΥΤΩ, εντος του, ομως οχι ΚΑΘ’ ΑΥΤΟΝ, οχι καθοσον ειναι ιατρος. Η αρχη για την υγεια δεν ειναι ο ιατρος ως ιατρος αλλα ο ανθρωπος ως ανθρωπος, και τουτο παλι μονον καθοσον ο ανθρωπος ειναι ΖΩΟΝ, ενα ζωντανο το οποιο ζει μονον "εχοντας σαρκα και οστα". Οπως αλλωστε το λεμε κι εμεις: η υγιης, ανθεκτικη "φυση" ειναι η ακτεξοχην απαρχη και η κατεξοχην προδιαθεση για την υγιανση⋅ διχως αυτην την ΑΡΧΗ καθε ιατρευση ειναι ματαιη. Αντιθετως ο ιατρος εχει την αρχη της ιατρευσης εντος του. Ο ιατρος ως ιατρος ειναι η αρχη της θεραπειας. Ομως αυτη η ΑΡΧΗ, δηλαδη το προϋπαρχον ειδημον βλεμμα (ΤΕΧΝΗ) αυτου το οποιο ειναι η υγεια και το οποιο ανηκει στη διατηρηση και στην επανακτηση της (το ΕΙΔΟΣ ΤΗΣ ΥΓΙΕΙΑΣ), αυτη η ΑΡΧΗ δεν ειναι ιδιον του ανθρωπου καθοσον αυτος ειναι ανθρωπος, αλλα ηρθε επιπροσθετως. Αυτος την ιδιοποιηθηκε μονον, μετα απο επιγνωση και μαθηση⋅ και επομενως και η ΤΕΧΝΗ η ιδια σε σχεση με την υγιανση ειναι παντοτε μονον κατι το οποιο μπορει να συμβει εκ περιτροπης."


Η ιατρικη θεσπιζεται ως τεχνη, η οποια τεχνη παρεμβαινει (συμ-βαινει!) στη φυση και την υποβοηθει στον δρομο προς την "υγεια". Η ιατρικη τεχνη δεν ειναι πρωταρχικα επιδεξιοτητα αλλα το ειδημον βλεμμα. Η τεχνη του ιατρου ειναι ενα ΕΙΔΕΝΑΙ και ενα ΕΠΙΣΤΑΣΘΑΙ. Η ιατρικη τεχνη ειναι μαλιστα εκεινο το ληθιο βλεμμα το οποιο εχει δει τον ανθρωπο στο φως της διατηρησης και της αποκαταστασης της υγειας. Ομως μια τετοια γνωση δεν αναφερεται μεμονωμενα στον ανθρωπο. Τα ιδια τα πραγματα ειναι που "δινουν γνωριμια" ως προς την δυνητικη τους ωφελεια η βλαπτικοτητα για την υγεια. Σημερα αυτη η γνωση εχει παρει καθολικο χαρακτηρα. Η τροφη, ο αερας, οι λεγομενες "συνηθειες της ζωης", τα παντα δηλωνονται με τον χαρακτηρα φαρμακου, η τοξινης. Η ιατρικη δεν ειναι πλεον μια τεχνη ορισμενη και περιορισμενη στην περιοχη της νοσου, αλλα εχει γινει "τεχνη του ζην" καθολου. Εδω ανηκει και η ψυχολογικοποιηση της καθε αναφορας του ανθρωπου προς τους αλλους, προς τα πραγματα, προς τον εαυτο του. Ο σημερινος ανθρωπος "ψαχνεται", επιδιωκει την "αυτοεμπειρια" και την "αυτογνωσια", "επενδυει" στις "σχεσεις" του, μαθαινει τα παιδια του απο βιβλια για την "παιδικη ψυχολογια". Η δουλεια του εχει πολλες φορες τον χαρακτηρα "εργασιοθεραπειας" και στον ελευθερο χρονο του "εκτονωνεται" "βγαζοντας" συναισθηματα "προς τα εξω".

Και εδω ακομη μπορουμε να παρακολουθησουμε την αριστοτελικη εκθεση της ιατρικης στις σημερινες της εκφανσεις. Διοτι η ιατρικη, ακομη και ως "τεχνη του ζην", μπορει να εννοηθει ως η στο επακρο φθανουσα διαχειριση της φυσης. Η "φυση" διατηρει τον τελευταιο λογο, ειναι ακομη "αιτιο της υγειας".

Ομως αυτη η θεωρηση κρυβει την ουσιαστικη διασταση του τι εχει συμβει: Η φυση εχει παυσει να ειναι το στον εαυτο του θεμελιουμενο, στον εαυτο του αναφερομενο, απολυτο ΚΑΘ’ ΑΥΤΟ. Η φυση εκχωρειται στην τεχνη. Ο,τι απο αιωνες προετοιμαζονταν, ξεσπα απροκαλυπτα ιδιως με την ελευση της επιστημης η οποια καλειται "γενετικη". Ο ανθρωπος δεν εννοειται πλεον ΚΑΘ’ ΑΥΤΟΝ, ως ανθρωπος, αλλα ως αποτελεσμα προγραμματισμου του "γενετικου κωδικα", για το οριστικο "σπασιμο" του οποιου σημερα, το 1994, βρισκεται σε εξελιξη ο "Γαλιλαιος", ενα απο τα πλεον μεγαλεπηβολα προγραμματα που γνωρισε ποτε ο κοσμος.

Τα κειμενα του Αριστοτελη, τα οποια πραγματευονται το Ειναι των οντων, ειναι τα "Φυσικα". Σημερα ο Heidegger, για να ονομασει την ουσιαστικη διασταση αυτου το οποιο ειναι, χρησιμοποιει το ονομα "Τεχνικη". Η πορεια απο τα "Φυσικα" στην "Τεχνικη" ειναι η πορεια της αναληψης της φυσης απο την τεχνη.

Η δυνατοτητα μιας τετοιας πορειας δεν θα μπορουσε ποτε να προκυψει εαν δεν υπηρχε ηδη στον λογο του Αριστοτελη. Διοτι εδω πρωτα, στον Αριστοτελη, διαφοροποιουνται: αυτο το οποιο οφειλεται στην ΠΟΙΗΣΙ, και διαγραφει τον χωρο της ΤΕΧΝΗΣ, και αυτο το οποιο αναφυεται "φυσικα" - ΦΥΣΙΣ. Αυτη η ΦΥΣΙΣ λοιπον, ως "αναφυηση", εννοειται ως το συμβαν της ελευσης στην μορφη . Η ΦΥΣΙΣ καθισταται ΓΕΝΕΣΙΣ . Αντιθετως η φθορα φαινεται να θεωρειται "φυσικη" μονον ως ΣΤΕΡΗΣΙΣ. Εδω εχει την αρχη της και η εννοηση της "υγειας" ως του "φυσικου" και της νοσου ως στερητικου φαινομενου της. Το "φυσιολογικο" καθισταται κυριαρχο.

Ο διττος περιορισμος της ΦΥΣΕΩΣ, αφενος αναφορικα με τον ανθρωπο ως το ΠΟΙΗΤΙΚΟΝ ΑΙΤΙΟΝ για την περιοχη της ΤΕΧΝΗΣ και αφετερου με τον τονισμο της γενεσης απεναντι στη φθορα, διαγραφει εναν ουσιαστικο χαρακτηρα της μοιρας της δυτικης νοησης. Και η φυση ως ΓΕΝΕΣΙΣ, στις εποχες που ακολουθουν, γινεται προοδευτικα αντικειμενο της ΤΕΧΝΗΣ, π.χ. με την αναζητηση του "γενεσιουργου αιτιου", και, στο τελος, δινει τη θεση της στη "γενετικη"...

Αργοτερα θα εκτεθουν ιχνη μιας αλλης δυνατοτητας για την εννοηση της "φυσης", της "γενεσης" και της "φθορας", της σχεσης του ανθρωπου μαζι τους. Αυτα τα ιχνη ερχονται απο την πρωτη ελληνικη νοηση, την πρωτη ΜΟΥΣΙΚΗ, ομως η δυνατοτητα την οποια υπαινισσονται εμεινε ανεκπτυκτη. Ισως τωρα, οπου ο δρομος της πλατωνικης – αριστοτελικης μεταφυσικης εχει φθασει στο τελος, εκεινη η αλλη δυνατοτητα να καταστει αναγκη. Και ισως ενας τροπος αυτης της αναγκης να υποδηλωνεται με την ψυχαναλυση, οπως επιχειρειται να γινει νοητη εδω. Ομως προεχει να παρακολουθησουμε την ελευση αυτου του τελους καθαροτερα, μεσα απο την συντελεση της ιατρικης.

Το οτι η ιατρικη στην καθημερινοτητα της ασκειται διχως να χανει στιγμη για τετοιες σκεψεις, δεν σημαινει τιποτε για το δεινο, το υπερβολικα δεινο για να αποτελει απλως κατι "αρνητικο", το οποιο εχει ηδη απλωσει τη σκια του επανω στον κοσμο και στον ανθρωπο που τον κατοικει - λαθος, ποιον ανθρωπο; Οταν εδω ο ιδιος ο "ανθρωπος" εχει καταστει αντικειμενο της τεχνης; Ποια ονοματα μπορουν ακομη να βασταζουν ο,τι για χιλιετιες ονομαζαν; Φυση; Ανθρωπος; Κοσμος;

Το κειμενο, απο το οποιο παρατεθηκε το προηγουμενο αποσπασμα, ο Heidegger το εγραψε το 1939, περιπου εικοσι χρονια πριν απο την ελευση του "γενετικου κωδικα". Σ’ αυτο το κειμενο, λιγο αργοτερα, ο Heidegger συνεχιζει:

"Η ΤΕΧΝΗ μπορει την ΦΥΣΙ μονο να την διευκολυνει, την υγιανση λιγοτερο η περισσοτερο να την προωθησει⋅ ομως ως ΤΕΧΝΗ ποτε δεν μπορει να αντικαταστησει την ΦΥΣΙ, να παρει την θεση της και να γινει η ιδια ΑΡΧΗ της υγειας (με τον παλαιο τροπο). Αυτο θα συνεβαινε μονον εαν η ζωη (με τον παλαιο τροπο) γινοταν ενα "τεχνικα" δημιουργησιμο προϊον⋅ την ιδια στιγμη δεν θα υπηρχε πλεον υγεια, ουτε γεννηση και θανατος. Μερικες φορες φαινεται πως η συγχρονη ανθρωποτητα κατευθυνεται ιλιγγιωδως προς αυτον τον σκοπο: ο ανθρωπος να παραγει τον εαυτο του τεχνικα."

Η γενετικη, με την οποια η συγχρονη ιατρικη φερεται προς μια κορυφωση της, εχει αδραξει αυτην ακριβως την δυνατοτητα: "Ο ανθρωπος να παραγει τον εαυτο του τεχνικα". Και η ιατρικη, η οποια ως τεχνη υπηρετει τη φυση, οταν συλλαμβανει και τη φυση ακομη τεχνικα, εξαντλει πλεον τον ορο της υπαρξης της. Διοτι οπου δεν υπαρχει πλεον φυση, χανει και η υγεια την αρχη και το εδαφος της. Και ακομη, οπου δεν υφισταται καμμια ΟΔΟΣ ΕΙΣ ΦΥΣΙΝ, δηλαδη καμμια υγιανση, δεν υπαρχει και ιατρικη. Αυτο που υπαρχει και απλωνεται με το ονομα της ιατρικης, ειναι κατι αλλο, διχως ονομα δικο του. Ομως η ιατρικη καθεαυτην εχει φτασει στο τελος. Και το τελος της τωρα μολις αρχιζει.

Η ιατρικη, η οποια εμφανιζεται στην Ελλαδα με τη διαφοροποιηση τεχνης και φυσης, και συντελειται στις μερες μας, ειναι για τον ανθρωπο επικινδυνη. Ναι, αυτη η ιδια ιατρικη, η οποια υπερηφανευεται για τα επιτευγματα της, η οποια, λεγεται, "κανει θαυματα", στην οποια πολλοι απο μας αναγνωριζουμε καποια αποφασιστικη παρεμβαση για την υγεια την δικη μας, η κοντινων μας ανθρωπων, ειναι για τον ανθρωπο επικινδυνη - για τον ανθρωπο οχι ως νοσουντα αλλα για τον ανθρωπο ως ανθρωπο. Ο λογος βρισκεται στο οτι η ιατρικη θεσπιζεται απο τους Ελληνες ως τεχνη. Στην ιατρικη ο ανθρωπος εξ υπαρχης δεν εννοειται στην φυση του, δηλαδη ως ανθρωπος. Ο ανθρωπος εννοειται τεχνικα, μεσα απο την επιχειρηση της "ιατρευσης".

Ο ανθρωπος, τον οποιο εμαθα στις ιατρικες μου σπουδες, ηταν αρχικα ενας σκελετος. Τα πρωτα ετη επανω στο γραφειο καθε φοιτητη ανηκε "το κρανιο", το οποιο κανεις προμηθευονταν απο τους παλαιοτερους η αγοραζε σε καποιο συνοικιακο νεκροταφειο, και μελετουσε επανω του τα "τρηματα" και τις "αποφυσεις". Γρηγορα ομως η μελετη επικεντρωθηκε στο "πτωμα". Τα πτωματα ηταν στο Ανατομειο, μεσα σε δεξαμενες απο φορμολη. Τα αδραχναμε μ’ ενα αγκιστρο, τα απλωναμε σε μακροστενα μαρμαρινα τραπεζια και οταν τελειωναμε την "ασκηση" τα επιστρεφαμε στις δεξαμενες τους. Μαθαιναμε επανω τους της ανατομια. Ομως πολυ πριν απο τις ανατομικες γνωσεις συνεβαινε μια αλλη μαθηση, αφανης και γι’ αυτο ριζικοτερη. Αλλαζαμε εμεις οι ιδιοι. Εξοικειωνομασταν μ’ αυτα τα σκηνωματα ανθρωπων ως τα πλεον αρμοζοντα αντικειμενα μελετης των νοσουντων ανθρωπων. Ο ανθρωπος της ιατρικης, την οποια οι ιατροι μαθαινουν και εξασκουν, και σωζουν ζωες, κρυβει στο βαθος του εναν σκελετο κι ενα πτωμα. Ετσι βλεπει παντα ο ιατρος τον νοσουντα ανθρωπο. Οσο ασκει την ιατρικη δεν εχει, και δεν μπορει να εχει αλλη δυνατοτητα.

Αντικειμενο τεχνικης ειναι ο ανθρωπος και για την ψυχαναλυση, στο σημειο που η ιατρικη της επιβαλλει τους ορους της. Ομως τωρα διακρινουμε την ιδια την ουσια της ιατρικης να υιοθετειται απο την ψυχαναλυση. Διοτι η την ιατρικη θεσπιζουσα σχεση τεχνης και φυσης υπαρχει στο θεμελιο της συνηθους θεωρησης της ψυχαναλυσης ως η σχεση Ich-Es. Η προγραμματικη ρηση του Φροϋντ “Wo Es war, soll Ich werden” ["Οπου ηταν Es πρεπει να γινει Εγω"] ειναι το ψυχαναλυτικο ομολογο της πορειας της τεχνης, η οποια προοδευτικα υφαρπαζει ο,τι ανηκε στην φυση. Αυτη η ψυχαναλυση ειναι, με μια λεξη του Heidegger για την ψυχολογια εν γενει, ψυχο-τεχνικη.

Ομως οχι μονον ο ιατρος και ο ψυχαναλυτης αλλα ο ιδιος ο ανθρωπος, οταν εννοει τον εαυτο του στο πλαισιο υγειας και νοσου, δεν τον εννοει πλεον ως ανθρωπο αλλα τεχνικα. Σε απολυτη αντιστοιχια με τη βλαβη ενος μηχανηματος, θεωρει οτι στις δικες του "λειτουργιες" υπαρχει καποια "ζημια". Αυτος ειναι ο εξευτελισμος του ανθρωπου. Η ιατρικη ειναι επικινδυνη διοτι εξευτελιζει τον ανθρωπο - τον καθιστα ευτελη με το να εξαντλει την υποσταση του σε τεχνικους ορους. Ο ανθρωπος συρρικνωνεται και παραμορφωνεται, καταντα μοντελο ενος πλεγματος "μηχανισμων", γινεται κατι το περα για περα υπολογισιμο, κατανοησιμο και προβλεψιμο. Η ιατρικη, και μαζι της η ψυχαναλυση στη συνηθη της θεωρηση, αγνοουν παντελως το ΔΕΙΝΟΝ, το οποιο καποτε λεχθηκε ως ονομα για την ουσιωση του ανθρωπου. Η ιατρικη, και αυτη η ψυχαναλυτικη εννοηση του ανθρωπου παραμενουν κλειστες για το μυστηριο. Ετσι κανουν τον ανθρωπο να λησμονει πως ειναι ανθρωπος. Και ακομη περισσοτερο: να μην γνωριζει πλεον καν τι θα πει, να εισαι ανθρωπος.

Και αυτη η ιατρικη, με τον κινδυνο που εγκυμονει για τον ανθρωπο ως ανθρωπο, εχει φθασει στο σημερα απαρχιζον τελος της. Εχει συντελεστει η αποστολη της, η οποια και την εθεσπισε ως ιατρικη στους χρονους του Αριστοτελη.

Εδω ομως θα εγερθει επιτελους ο κοινος νους: η ιατρικη, θα μου θυμισει, δεν ειναι, ουτε μπορει να ειναι η ιατρικη του Αριστοτελη και του Ιπποκρατη. Δεν μενει η ιδια. Εξελισσεται. Αυτο, θα συνεχισει, το λησμονησα τελειως, την εξελιξη. Και γι’ αυτο βρεθηκα μπλεγμενος σε παραδοξολογιες. Και εαν του ζητησω να μου διευκρινισει αυτο που αποκαλει "εξελιξη της ιατρικης", με απορια και με καχυποψια, μηπως του στηνω καποια παγιδα, θα μου πει οτι η ιατρικη, "οπως ολα", δεν μενει η ιδια, αλλα με τον καιρο αλλαζει μορφη στην προσπαθεια της να αντιμετωπισει τις ασθενειες αποτελεσματικοτερα κλπ. Ετσι η εδω επαναλαμβανομενη φραση, πως η ιατρικη εχει φθασει στο τελος, ειναι, λογω ακριβως της εξελιξης της, ανοητη.

Ηδη απο ωρα νοιωθω να με βαραινει, την κοπωση του κοινου νου, ο οποιος λεει "πρωτα υγεια", ο οποιος χρησιμοποιει στις καθημερινες του συναντησεις ως χαιρετισμο τις λεξεις "γεια σου", και δεν καταλαβαινει τιποτε απο την "γκρινια" μου. Ας ειναι. Τον αφηνω λοιπον και συνεχιζω. Τι ακουσα εγω στις διευκρινισεις του για την εννοια της "εξελιξης"; Καταρχην η εξελιξη καθεαυτην δεν ειναι φαινομενο, δηλαδη δεν ειναι κατι το οποιο δειχνεται αφεαυτου. Αφεαυτης δειχνεται η ιατρικη του Ιπποκρατη, αφεαυτης δειχνεται η ιατρικη των πατερων μας. Η "εξελιξη" ομως ειναι εκεινη η επινοηση η οποια επιχειρει να ενοποιησει φαινομενα τα οποια αφεαυτων δειχνονται ως διαφορα. Ετσι η δαρβινικη "εξελιξη των ειδων" συνενωνει σε ενα συνεχες ολον τις διαφορες μορφες της "ζωης", ετσι η "εξελικτικη ψυχολογια" συλλαμβανει στην ιδια οπτικη τις μορφες του βρεφους, του παιδιου, του ενηλικα, του γεροντα. Και η "εξελιξη της ιατρικης" τοποθετει στον ιδιο παρονομαστη τα Ασκληπιεια και τα συγχρονα κεντρα "υπηρεσιων υγειας". Η εννοια της εξελιξης ματαιωνει εξαρχης καθε δυνατοτητα να αφεθει ενα φαινομενο ως αυτο το οποιο ειναι. Αφ’ ης στιγμης ομως τουτο, το ΣΩΖΕΙΝ ΤΑ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ , καταστει αναγκη, τοτε ολα αλλαζουν. Τοτε το καθε πραγμα ειναι αυτο που ειναι, και ειναι εν ονοματι του, και το ονομα του διαγραφει τη μορφη του και του χαριζει την υποσταση του. Τοτε και τα ονοματα ΦΥΣΙΣ, ΤΕΧΝΗ, ΙΑΤΡΙΚΗ, ΥΓΕΙΑ, επανακτουν τη σοβαροτητα τους. Τοτε η ιατρικη μπορει να ειναι και παλι κατι το αφορισμενο και το περατο, και ετσι μπορει καποτε να φθασει στο τελος της.

Ο,τι σημερα καλειται "ιατρικη" δεν αποδιδεται με τουτο το ονομα επαρκως. Η ιατρικη εχει φθασει στο τελος. Το ονομα της ανηκει σε μια γλωσσα ομιλουμενη μεν, ομως στην πραγματικοτητα νεκρη.

Και ο,τι εδω αναπτυχθηκε σχετικα με την ιατρικη, δεν περιοριζεται στην ιατρικη. Ειναι η ιδια η εποχη, και η μοιρα που την οριζει. Οχι μονον η ιατρικη. Ολα εχουν φθασει στο τελος. Ακομη σπανια γινεται συνειδηση πως ονοματα τα οποια διαγραφουν τον χωρο της κατοικησης μας: ημερα και νυχτα, ανδρας και γυναικα, ζωη και θανατος, θεος και ανθρωπος, ειναι ονοματα μιας γλωσσας νεκρης. Ο ουρανος που μας χαριζε την σκεπη του ειναι αστρα σβυσμενα απο καιρο, που μονον λογω της αποστασεως εξακολουθουνε να στελνουν την λαμψη τους. Η ειδηση του τελους τους ακομη δεν εχει φτασει παντου, κι ας ταξιδευει με την ταχυτητα του φωτος. Ο κοσμος εγινε ολοκληρος μια απορια. Τα ιδια τα πραγματα ειναι τα ΑΠΟΡΟΥΜΕΝΑ, και γυρευουν το ονομα τους. Ισως ενας σημερα αρμοζων τοπος διαμονης για τον ανθρωπο να ειναι ακριβως η γειτονια του απορουμενου.

Αυτη η απορια διαφερει απο ο,τι εννοουμε συνηθως οταν λεμε "εχω μια απορια". Διοτι τωρα η απορια του κοσμου ειναι τετοια που δεν επιτρεπει πλεον την αποσταση του Εγω το οποιο "εχει μια απορια", και εχοντας την παραμενει αυτο το "Εγω". Τωρα η γειτονια του απορουμενου συμπαρασερνει καθε αποσταση στο περασμα της. Σ’ αυτην την απορια ο ΑΠΟΡΟΣ ειμαι πρωτα εγω, και μαλιστα πρωτα ως προς τον ιδιο μου τον εαυτο. Και τουτο επισης ειπωθηκε σε εναν ελληνικο λογο, ομως επρεπε, φαινεται, να μεινει αγνοημενο.

Και καποτε, στο χαραμα του τελους, συμβαινει μια συνομιλια μαζυ του. Ενα σχεδιασμα του Hölderlin με τον τιτλο Mnemosyne αρχιζει ως εξης:

Ενα σημαδι ειμαστε, ανερμηνευτοι
Απονοι ειμαστε κι εχουμε σχεδον
Χασει τη γλωσσα στα ξενα.

PDF

- - Ο ιατρος


PDF

- - Το ζωογονο


PDF

- - Ανασκοπηση


PDF

- - Επιτυχια και αποτυχια


PDF

- - Νοσος


PDF

- - Θεραπεια


PDF

- Η Ψυχολογια


PDF

- - Ψυχη

- - - Ψυχολογισμος

- - Διαπροσωπικες σχεσεις



ΤΙΣ ΚΑ ΤΙΣ ΠΟΚΑ ΡΑ ΑΛΛΩ ΝΟΟΝ ΑΝΔΡΟΣ ΕΝΙΣΠΟΙ
Ποιος, ποιος ποτε ευκολα αλλου τον νου ανθρωπου θα πει;

Und unbekannt einander bleiben sich,
Κι αγνωστοι μεταξυ τους παραμενουν,
Solang sie stehn, die nachbarlichen Stämme.
Οσο στεκουν, οι γειτονικοι κορμοι.


Ενα βραδυ, τον πρωτο καιρο της εκπαιδευσης μου στην ψυχαναλυση, στη ρυμη του λογου, ειπα σε εναν φιλο συναδελφο: «Δεν ξερω τι ειναι μια σχεση!» Θυμαμαι ακομα, μετα απο εικοσι χρονια, τον τονο της φωνης μου. Μου ηρθαν σαν μια εκλαμψη, σαν κατακτηση, αυτες οι λεξεις, το οτι δεν ηξερα τι ειναι μια σχεση. Αισθανθηκα, οσο περιεργο και αν φαινεται, ακομα και σε εμενα τον ιδιο, να πατω σε στερεο εδαφος.

Στον τονο του «δεν ξερω...» υπηρχε ενα στοιχειο πεισματος και πολεμικης. Γιατι η σχετικη βιβλιογραφια δεν μου ηταν ολοτελα αγνωστη. Ουτε υπηρχαν ιδιαιτερες δυσκολιες στην κατανοηση της. Το «δεν ξερω...» δεν αναφερονταν λοιπον σε μια αγνοια μου. Εξεφραζε περισσοτερο μια δυσφορια με την ανεπαρκεια των ψυχολογικων προτασεων επανω στο τι ειναι μια σχεση. Το στερεο εδαφος, το οποιο αισθανθηκα να αγγιζω, εμοιαζε να βρισκεται σε αυτην την ισως πρωτη υποψια για την αναγκη να εγκαταλειψω την ψυχολογια και να στραφω αλλου, για να μπορεσω να ανταποκριθω στο ερωτημα μου.

Εκεινον τον καιρο, απο ολα τα θεματα που με αφορουσαν, ενα το οποιο με ενδιεφερε και με απασχολουσε ιδιαιτερα, ηταν οι «σχεσεις» μου. Αυτες παλι εμοιαζαν να περιστρεφονται γυρω απο μια, αλλοτε αλλη, προσδοκια: κατι περιμεναν οι ανθρωποι μου απο εμενα, κατι περιμενα εγω απο αυτους. Με τροπους πολλους και ποικιλους, αλλοτε φανερους και αλλοτε συγκεκαλυμμενους, ακομα και σε εμενα τον ιδιο. Συναντουσαμε ο ενας τον αλλο μεσα απο μια βασικη, λιγοτερο η περισσοτερο αρρητη, κατασταση ενδειας, η οποια περιμεναμε, ελπιζαμε, επιθυμουσαμε, απαιτουσαμε να αρθει, ακριβως μεσα απο την συναντηση μας. Η προσδοκωμενη αρση της ενδειας, η ικανοποιηση της, μπορουσε παλι να συμβει με πολλους τροπους, παντως οπωσδηποτε προσεβλεπε σε ενα ειδος πληροτητας η οποια εφθανε απο την περιστασιακη διασκεδαση εως την με τα χρονια ολο και λιγωτερο ομολογουμενη ευτυχια.

Τωρα, καθως τα αναπολω αυτα, δεν μπορω να μην σταθω λιγο ακομα σε αυτο ακριβως το στοιχειο της αμοιβαιας προσδοκιας σε μια σχεση. Σε αυτην την ανησυχια, και την ενταση, που διαποτιζε τις περισσοτερες συναντησεις, και που ουσιαστικα τους αφαιρουσε τον πυρηνα τους, διοτι απλως τις καθιστουσε μεσο και δρομο προς την ικανοποιηση. Ημουν ενα ατομο, το οποιο καποια λιγο πολυ αοριστη αισθηση ενδειας αναγκαζε να στραφει προς τα «εξω», προς ενα αλλο ατομο το οποιο, ορμωμενο επισης απο μια αισθηση ενδειας, ειχε βγει προς τα «εξω», με την ελπιδα μιας αμοιβαιας ικανοποιησης των αναγκων μας. Ετσι αυτες οι σχεσεις, λιγοτερο η περισσοτερο φανερα, αποκτουσαν εναν χαρακτηρα κοινοπραξιας στην οποια καθε φορα «επενδυα».

Οι σχεσεις μου, μια κοινοπραξια με τον εκαστοτε αλλον για την ικανοποιηση των αναγκων μας... Ακριβως επειδη ο αλλος μου ηταν τοσο απαραιτητος για τις αναγκες μου, επειδη τον ειχα τοσο αναγκη, επρεπε, κατα περισταση, η να τον κρατησω εξαρχης σε μια αποσταση η οποια δεν μας αρμοζε, η παλι να τον διασφαλισω, να τον δεσμευσω με μεσα αθεμιτα και θεμιτα - αν μπορει ποτε να υπαρχει κατι το θεμιτο σε αυτην την υποθεση. Κανεις μπορει να μετελθει πολλα τετοια, στην ανοητη προσπαθεια του να αφαιρεσει απο τον αλλον την δυνατοτητα, καποτε, οταν το φερει η ωρα, και η ωρα παντα το φερνει στους θνητους, να πλησιασει, να παραμεινει κοντα οσο ειναι ο καιρος μας, και να φυγει, τυχαια και αδιορατα, οπως ηρθε.

Η αδηλη η και δεδηλωμενη προθεση μιας αυτονομης επεμβασης στο Απροσωπο που κυβερνα την εγγυτητα και την αποσταση μεταξυ μας, συνιστα εναν βιασμο. Η βια επιζητει να ορισει την δεσμευση με τον αλλον αυτη. Ξεχνα πως ολοι μας ειμαστε, καθοσον ειμαστε, απο παντα δεμενοι μεταξυ μας, πολυ πριν και πολυ ριζικοτερα απο καθε εξατομικευση και απο καθε δεσμευση. Ενεχομαστε σε εναν δεσμο που μας ξεπερνα διοτι δεν κανονιζεται απο εμας, αλλα εμεις βρισκομαστε εξαρχης μεσα του. Μεσα σε αυτην την ενοχη, την οποια θα δοκιμασω να συζητησω αργοτερα, ειμαστε, αυτοι που ειμαστε.

Ομως ο πρωταρχικος δεσμος λησμονειται. Καθως οι ανθρωποι πλεον εννοουν τον εαυτο τους ως μεμονωμενα ατομα αναγκασμενα να επενδυουν σε σχεσεις, η πρωταρχικη ενοχη παιρνει συγκεχυμενες μορφες και εννοειται πλεον κι αυτη ως οφειλη του ενος προς τον αλλο, και επιστρατευεται κατα τροπους πολλους και ποικιλους για να συγκρατει τους ανθρωπους σε μια αμοιβαια εμπλοκη, στον διαμελισμενο και ανησυχο κοσμο τους.

Οπωσδηποτε ο αλλος, ακριβως επειδη στην εμπλοκη μαζυ του προσδοκωνται τοσα και διακυβευονται τοσα, γινεται συναμα ο μεγαλυτερος φιλος και ο μεγαλυτερος εχθρος. Μια αληθινη δυνατοτητα λυσης απο το δοκανο αυτης της, οπως φαινεται, αναποφευκτης αμφιθυμιας σε μια σχεση, δεν γνωρισα. Ισως δεν μπορει να υπαρχει. Διοτι οπου η φιλια επιζητειται επιτακτικοτερα, εκει γινεται πιο δυσβασταχτη και η ενδεχομενη ματαιωση, και ο αλλος πιο επικινδυνος.

Ομως τωρα μπορω και να πω πως ουτε στις ωρες της εκπληρωσης των προσδοκιων μου απο τον αλλον, ουτε στις ωρες της ματαιωσης τους, δεν αγγιξε μια τετοια κατασταση τον αληθινο εαυτο μου. Σε αυτες τις σχεσεις τοσο ο εαυτος μου οσο και ο αλλος μου εμειναν απομακροι. Αυτες οι σχεσεις δεν μου προσεφεραν ο,τι, εστω και αρρητα, περιμενα, προπαντων - να με φερουν πιο κοντα... δεν ξερω που. Ισως μια αμυδρη αναλαμπη αυτης της ενορασης να εκδηλωθηκε σε εκεινη την φραση, εκεινο το βραδυ με τον φιλο μου: «Δεν ξερω τι ειναι μια σχεση».

Ο λογος για το οτι ακομα και σημερα δεν γνωριζω τι ειναι μια σχεση, ισως βρισκεται στο οτι η λεγομενη «διαπροσωπικη σχεση» ουτως η αλλως δεν ειναι φαινομενο, δηλαδη δεν δειχνεται αφεαυτης σαν τετοια, καθαρα. Γι' αυτο και δεν απανταται στους Αρχαιους. Η «σχεση» δεν ειναι κατι καθαρο. Προϋποθετει τη λησμοσυνη του πρωταρχικου δεσμου μεταξυ των ανθρωπων, και της πρωταρχικης ενοχης τους σε αυτον, προϋποθετει την παρασταση τους ως ατομων, ως εκαστοτε δυο μεμονωμενων υποκειμενων τα οποια «κανουν» μια σχεση. Εδω αυτη η σχεση, αυτο που λεγεται «σχεση», ερχεται παντα δευτερο, ως εμπλοκη δυο ηδη υπαρχοντων ατομων.

Η «σχεση» σαν τετοια ανηκει στην εποχη των Νεοτερων Χρονων, οπου το υποκειμενο παρασταινεται πλεον ψυχολογικα. Μονον στο πλαισιο της ψυχολογιστικης παραστασης του ανθρωπου εχει θεση μια «διαπροσωπικη σχεση». Και μαλιστα υφισταται εξαρχης σαν τετοια με τη προοπτικη της διερευνησης και του ελεγχου της. Η σχεση αποτελει εξαρχης ψυχολογικο αντικειμενο: εξεταζονται οι οροι της γενεσης και της διαμορφωσης της• οι ανθρωποι «δημιουργουν» σχεσεις, τις «καλλιεργουν», οταν χρειαζεται και με την βοηθεια μιας «θεραπειας».

Τι μενει λοιπον εδω, εαν ετσι εχουν τα πραγματα, για ενα βλεμμα το οποιο ζητει να μεινει πιστο στα φαινομενα, δηλαδη στα πραγματα οπως δινονται αφεαυτων, και το οποιο ετσι εχει εγκαταλειψει τις ψυχολογιστικες παραστασεις; Δεν θα πρεπει με αυτες να εγκαταλειφθει και ο,τι λεγεται «σχεση»; Τι θα σημαινε κατι τετοιο; Και τι απομενει μετα;

Ας μην βιαζομαι. Ας δοκιμασω πρωτα να διακρινω καποια ακομη στοιχεια της παραδοσης της Μεταφυσικης τα οποια, οσο βλεπω, υπηρξαν καθοριστικα στη διαμορφωση αυτου το οποιο παρασταινεται ως «διαπροσωπικη σχεση». Ισως αυτη η αναδρομη δειξει απο μονη της εναν δρομο.

Ανεφερα στην αρχη την ενδεια ως κυριο λογο για το υποκειμενο να «βγει προς τα εξω» και να «κανει σχεσεις». Τωρα βλεπω οτι και αυτη η ενδεια δεν ειναι φαινομενο: δεν στεκει αφεαυτης αλλα παραμενει παντοτε σε αναφορα προς μια πληροτητα, καθοσον ζηταει ικανοποιηση. Αυτος ο διχασμος του κοσμου, σε μια περιοχη πραγματων ατελων, ανυποστατων, ανησυχων, και σε μια ιδεατη περιοχη πληροτητας και αυταρκειας, προσμοιραζεται στην δυτικη νοηση, και την απαρχιζει, ρητα με την νοηση του Πλατωνα.

Σε ολη την δυτικη-μεταφυσικη παραδοση, η οποια εφεξης διαμορφωνεται ως πλατωνιστικη-χριστιανικη, ο διχασμος ενδειας και πληροτητας εννοειται μεσα απο την αναφορα του ανθρωπου προς κατι αλλο, και καταρχην προς το χριστιανικα εννοημενο θειο. Η κοινοτητα των ανθρωπων αποκτα την υποσταση της μονον μεσα απο την μεθεξη της σε κατι περαν του ανθρωπου.

Η στους Νεοτερους Χρονους συντελεσθεισα απομακρυνση του θειου ακομη και στην τελευταια, στην χριστιανικη του εκφανση, αφηνει τους ανθρωπους με την αποστολη να αναλαβουν πλεον οι ιδιοι ο,τι τους αφορα - να δωσουν οι ιδιοι, και εξ ιδιων, υποσταση στην πραγματικοτητα τους. Τωρα η κοινοτητα των ανθρωπων, η κοινωνια τους, καθισταται το κατεξοχην θεμα, το υπο-κειμενο παντων. Ο πλατωνιστικος-χριστιανικος διχασμος του κοσμου μετατρεπεται σε διχασμο μεταξυ των ανθρωπων, και οι δυνατοτητες της αρσης του συνιστουν το φιλοσοφικο-ψυχολογικο προβλημα της δι-υποκειμενικοτητας.

Ο ανθρωπος, που καλειται να χειριστει τα παντα ο ιδιος, και να διαχειριστει τη ζωη του, πρεπει να αναλαβει και τις σχεσεις του. Ολα συμβαινουν πλεον στην περιοχη των δια-προσωπικων, δια-ταξικων, δι-εθνων σχεσεων, καθως ο ανθρωπος τα περιμενει ολα απο τον ανθρωπο.

Σε αυτο το παιχνιδι διχασμου, ενδειας και πληροτητας, που δεν εχει τελος, η καταληξη εκει οπου στον ανθρωπο δεν απομενει παρα ο ανθρωπος, ειναι το απαρχιζον τελος στην ιστορια της κατοικησης του δυτικου ανθρωπου στον κοσμο. Οι διαπροσωπικες σχεσεις του, για να μεινουμε σε αυτες, ανηκουν στο τελος μιας εποχης η οποια εχει εξαντλησει τις προοπτικες που της δοθηκαν, και διαμορφωνουν αυτο το τελος. Η κοινωνια των ανθρωπων μοιαζει να συντηρειται απο την επι-κοινωνια τους, τους «διαυλους επικοινωνιας» τους, τα channels of communication. Και εαν καμμια φορα υποψιαστουν κατι να συμβαινει μεταξυ τους που δεν ελεγχουν απολυτα, τοτε κανουν λογο για «χημεια».

Σε αυτην την κακομοιρια λοιπον τελειωνουν ολα; Και εαν οντως προκειται για κακη μοιρα, υπαρχει αραγε καποια αλλη που να περιμενει τους ανθρωπους να ανοιξουν για αυτην, ωστε να μπορεσουν να την δεχτουν; Και που αραγε να υπαρχουν τα μηνυματα της;

ψηλα
μαινονται τα μηνυματα
τι να το κανεις
δε νογα κανεις
μενουμε σαν ασυρματοφορα
παρατημενα μες στην ερημο και αχρηστευμενα εδω κι αιωνες
απελπιστικα παλευοντας τα κυματα
να βρουνε δεκτη
δεσμες ηχων μουσικης
ηλεκτρονικης
που τους λυθηκε η πορπη
και πεφτουν μ αλλους διαττοντες
βαθια μεσα στη νυχτα κει που μολις
η καμπυλη της γης διακρινεται

Ο Οδυσσεας Ελυτης ειναι ενας απο αυτους που το εμπειρωνται, και μας το λεγουν - «ψηλα / μαινονται τα μηνυματα». Ομως, εαν και «ψηλα», δεν μενουν τελειως απροσιτα. «Πεφτουν», σαν «διαττοντες», στο πιο μακρινο σημειο της γης. Ερχεται αραγε καμμια ειδηση απο εκεινα τα μερη; Η μηπως ειναι ολα τοσο συγκεχυμενα που απλως παραδερνουμε, πεφτοντας απο τη μια πλανη στην αλλη;

Αυτην την αμφιβολια, στο σημειο που με αφορα, πρεπει να την απαγορευσω στον εαυτο μου. Οχι γιατι ο,τι γραφω ειναι σωστο, αλλα διοτι μια απαντηση σε ενα τετοιο ερωτημα δεν μπορω ποτε, στη θνητη μου πορεια, να γνωρισω. Εγω εχω να παραμεινω στον δρομο μου. Δεν εχω αλλον. Τα υπολοιπα δεν ειναι θεμα δικο μου.

Επιχειρησα μια συντομη αναδρομη στη μεταφυσικη προελευση της «διαπροσωπικης σχεσης» με την ελπιδα οτι αυτη θα εδειχνε απο μονη της εναν δρομο. Στη διαδρομη αυτης της αναδρομης, οι «διαπροσωπικες σχεσεις» σαν τετοιες φανηκαν να οριζονται απο μια κακη μοιρα. Η κακομοιρια τους συνισταται στο οτι ειναι προσαρμοσμενες στα μετρα του ανθρωπου, προσφερονται στον ψυχολογικο χειρισμο τους και υπηρετουν τη διαχειριση της «ζωης». Η κακομοιρια τους συνισταται στο οτι σε αυτες δεν υπαρχει κανενας χωρος για την κατεξοχην μοιρα των θνητων: οι «διαπροσωπικες σχεσεις» δεν αφηνουν κανενα χωρο για τον θανατο. Οχι πως η προοπτικη του θανατου τις αφηνει ανεπηρεαστες. Ο θανατος και η προοπτικη του επηρεαζει μια σχεση παντοιοτροπως. Βεβαια συνηθως ο θανατος εκλαμβανεται ως χωρισμος, και σαν τετοιος ειναι που επηρεαζει μια σχεση. Ομως ο θανατος εκλαμβανεται ως χωρισμος μονον εκει οπου υπαρχει καθηλωση στη «ζωη», σαν αυτη να ηταν κατι το στεγανο απεναντι στον θανατο. Τοτε ο θανατος αντιμετωπιζεται σαν το συμβαν ενος χωρισμου, σαν ενα απο αυτα που, οπως λεμε, «συμβαινουν».

Ομως ο θανατος δεν ειναι συμβαν. Αυτος πρωτα δινει στο καθε συμβαν επανω στη γη τον θνητο του χαρακτηρα. Ο θανατος μας εχει προλαβει εξαρχης. Ζουμε, και ηδη εχουμε πεθανει. Και ομως δεν το γνωριζουμε. Χιλιαδες χρονια τωρα πεθαινουμε, και τη θνητοτητα δεν την εχουμε μαθει!

PDF

- - Συμπεριφορα



<Psychology looks at begavior>, γραφει ο Mc Keachie στο βιβλιο του Psychology , στην σελιδα 5, <Η ψυχολογια εξεταζει την συμπεριφορα>. Το Πρωτο Μερος επιγραφεται <The Background of behavior>. Εξεταζει θεματα οπως το πολιτιστικο, το βιολογικο και το κληρονομικο υποβαθρο της συμπεριφορας. Το Δευτερο Μερος επιγραφεται <The Determinants of Behavior>, <Οι καθοριστικοι παραγοντες της συμπεριφορας>. Σαν τετοιους πραγματευεται την μαθηση, την αντιληψη, τα κινητρα, την πραξη, την γνωση, την ματαιωση και τους αμυντικους μηχανισμους.

<Η ψυχολογια εξεταζει την συμπεριφορα>, γραφει ο Mc Keachie. Η συμπεριφορα αποτελει εναν ουσιαστικο, ισως τον ουσιαστικο αξονα, γυρω απο τον οποιο κινειται η ολη ψυχολογια - και, με τον τροπο της, η ολη κυριαρχη θεωρια της ψυχαναλυσης. Διοτι η λεγομενη <ψυχοπαθολογια> της καθημερινης, και τα <συμπτωματα> της μη καθημερινης ζωης, συμπεριφορα περιγραφουν. Η <μεταβιβαση> και η <αντισταση> αναφερονται σε τροπους συμπεριφορας. Η γλωσσα και η σκεψη ειναι εσωτερικευμενη και ανεσταλμενη συμπεριφορα. Η <θεραπεια> σημαινει τελικα μια αλλαγη στην συμπεριφορα του αναλυομενου. Η ψυχαναλυση κατατασσεται και αυτη σε ο,τι οι Γερμανοι αποκαλουν <Verhaltenswissenschaften>, <επιστημες της συμπεριφορας>.

Πως ομως <εξεταζει> η ψυχολογια την συμπεριφορα; Οι τιτλοι των δυο πρωτων Μερων του βιβλιου του Mc Keachie το μαρτυρουν: πραγματευονται το <υποβαθρο> και τους <καθοριστικους παραγοντες> της συμπεριφορας. Η ψυχολογια εξεταζει την συμπεριφορα μεσα απο το υποβαθρο και τους παραγοντες που την καθοριζουν. Η ψυχολογια εξεταζει την συμπεριφορα μεσα απο τις αρχες και μεσα απο τα αιτια της. Η ψυχολογια εξεταζει την συμπεριφορα ως αποτελεσμα και εκβαση ενδοψυχικων διεργασιων. Λοιπον η ψυχολογια, η επιστημη της συμπεριφορας, δεν εξεταζει την συμπεριφορα καθεαυτην! Εαν θελουμε να αναζητησουμε την συμπεριφορα καθεαυτην, χρειαζεται να εγκαταλειψουμε την ψυχολογια.

Τουτο συμβαινει διοτι η ψυχολογια δεν ενδιαφερεται για την συμπεριφορα καθεαυτην. Για τι σχετικα με την συμπεριφορα ενδιαφερεται, το μαρτυρει μια βασικη ερωτηση του Τριτου και τελευταιου Μερους του βιβλιου: <How are personality traits used to predict behavior?>, <Πως μπορουν τα γνωρισματα της προσωπικοτητας να χρησιμοποιηθουν για να προβλεψουν την συμπεριφορα;>.

Να προβλεψουν την συμπεριφορα; Τι μπορει παλι αυτο να σημαινει; Ο Mc Keachie δεν ειναι φειδωλος σε παραδειγματα, τα οποια καλυπτουν τις διαφορες περιοχες της Συμβουλευτικης Ψυχολογιας.:
Ο Howard θα ειναι ευχαριστημενος αν γινει δασκαλος; Ο Carl θα γινει αρχηγος στον συλλογο; Η Barbara και ο Eddie θα ειναι ευτυχισμενοι στον γαμο τους; Οι νεοσυλλεκτοι θα αντεξουν σε μια μαχη, στο πιο μεγαλο στρες, διχως να υποστουν νευρικο κλονισμο;

Βρισκομαστε κι εδω εμπρος σ’ αυτην την ιδιομορφη φυγη απο τα πραγματα καθεαυτα, η οποια μοιαζει να χαρακτηριζει την ψυχολογια. και εδω, στην ερωτηση του Mc Keachie, στην οποια εστιαζεται η ψυχολογικη ερευνα, δεν προκειται παλι για την συμπεριφορα ως συμπεριφορα, αλλα για την προβλεψη της συμπεριφορας. Παρασταση της συμπεριφορας μεσα απο το υποβαθρο και τους καθοριστικους της παραγοντες, και προβλεψη της συμπεριφορας, συνεχονται. Διοτι μονον οταν η συμπεριφορα παρασταθει ως απορροια και αποτελεσμα, μπορει, μεσα απο την μελετη των αρχων και των αιτιων της, να καταστει προβλεψιμη - και βεβαια, σε ενα δευτερο βημα, μεσω της αντιστοιχης επεμβασης επανω στις αρχες και τα αιτια της, κατευθυνομενη.

Πριν προχωρησουμε, ας θυμηθουμε οτι ο πειρασμος της προγνωσης, η σχεδον ακαταμαχητη δυναμη που καθιστα τοσο πιεστικη μια απαντηση στο <τι θα γινει;>, αφορμαται απο την πλανη οτι το μελλον θα μπορουσε να γινει γνωστο απο τωρα, οτι το μελλον θα μπορουσε να γινει ηδη παρον. Ομως δεν γινεται. Και οταν κανεις εκπιπτει σ’ αυτην την πλανη, ξεπερνα το μετρο που τιθεται απο τα πραγματα καθεαυτα, διαπραττει υβρη. Ερωτηματα που αποβλεπουν σε προβλεψη και προγνωση, πρεπει να τα απαγορευουμε στον εαυτο μας.

Εαν ομως ο ελεγχος και η προβλεψη αποτελουν βασικο μελημα της ψυχολογιας, κατα ποσον αραγε ανηκει σ’ αυτην την οπτικη της επιδιωκομενης προγνωσης το οτι ο ανθρωπος παρασταινεται μεσα απο την συμπεριφορα του; Μηπως δηλαδη η παρασταση της σχεσης του ανθρωπου με τον κοσμο και τον εαυτο του ως συμπεριφορα υπακουει στην επιταγη να συλληφθει η ανθρωπινη ουσιωση ετσι ωστε να καταστει προβλεψιμη και κατευθυνομενη; Μηπως στο φως της αναγκης αυτης ειναι που ο ανθρωπος πρεπει να εννοηθει, για πρωτη φορα στην ιστορια του, μεσα απο ο,τι ονομαζεται <συμπεριφορα>;

Η συμπεριφορα εχει καταστεο η κυριαρχη οπτικη, στην οποια παρασταινεται ο ανθρωπος. Υπαρχει η συμπεριφορα στον ξυπνο και στο ονειρο. Υπαρχει η συμπεριφορα του παιδιου και του ενηλικου. Υπαρχει η γλωσσικη, η πολιτικη, η θρησκευτικη, η σεξουαλικη, η ταξικη συμπεριφορα. Η φυσιολογικη και η παθολογικη συμπεριφορα. Η συμπεριφορα του καταναλωτη, του αυτοκινητιστη, του πεζου, του φιλαθλου, του μαθητη, του φορολογουμενου, και αλλων ων ουκ εστι αριθμος. Υπαρχει ανδρικη και γυναικεια συμπεριφορα. Ατομικη και κοινωνικη συμπεριφορα. Σαν ενας τοιχος, οπου σταματουν ολα, οπου και να κοιταξουμε, ορθωνεται αυτη η λεξη μπροστα μας. Ας δοκιμασουμε, σε αντιθεση με την ψυχολογια που την αποφευγει, να την προσεξουμε. Τουτο θα πει καταρχην: να την ακουσουμε..

Ας μην ξεχναμε λοιπον οτι η λεξη <συμπεριφορα>, ως ορος της ψυχολογιας, δεν ερχεται μεσα απο μια χθονια πορεια της ελληνικης γλωσσας. Ο ορος <συμπεριφορα> ειναι η ελληνικη μεταφραση, δηλαδη, εδω, η επιφορτιση της ελληνικης λεξης με ο,τι η αγγλικη λεξη <behavior> ονομαζει. Ειναι παλι χαρακτηριστικο οτι η λεξη behavior, στις απαρχες της ως ορος της ψυχολογιας, συνυπαρχει με την λεξη <conduct>, <διαγωγη>. Conduct: απο το con-, συν-, και το ρημα ducere, αγω, ηγουμαι (dux, <δουκας>, ειναι ο ηγεμονας, ductus ο <αγωγος>). Η λεξη conduct ονομαζει την σχεση του ανθρωπου με τα πραγματα, εκει οπου η σχεση αυτη φαινεται να <αγεται> απο τον ιδιο τον ανθρωπο μεν, ομως με βαση και κατευθυνση ανωθεν προερχομενους ηθικους νομους. Η λεξη to behave, η οποια με τον καιρο καθισταται κυριαρχη, εμπεριεχει το be-, μοριο επιτασης, και το have, εχω, κατεχω (τον εαυτο μου). Η φραση <behave yourself> θα πει ακριβως: κρατα τον εαυτο σου, συγ- -κρατησου. Σε αντιθεση με το conduct, στην λεξη behavior ολα αρχιζουν και τελειωνουν στον ανθρωπο, ο οποιος εχει πλεον ως κρατημα τον ιδιο τον εαυτο του. Με την λεξη to behave η ανθρωπινη ουσιωση περνα σ’ εκεινην την εποχη οπου ηθικοι κανονες και γενικα καθε ειδους σφαιρα υψηλοτερη απο τον ανθρωπο εκπιπτει, οπου λογια και εργα του ανθρωπου ανατιθενται πλεον στο cogito, στο εγω και στην εποπτεια του. Οι ηθικοι κανονες εχουν πλεον ως αρχη τους τον ιδιο τον ανθρωπο.

Στην ελληνικη γλωσσα την λεξη behavior, με τα συμφραζομενα της, την αναλαμβανει η λεξη <συμπεριφορα>. Αντιστοιχα το ρημα <συμπεριφερομαι>, το οποιο παλαιοτερα απανταται αραια και δεν εχει ιδιαιτερο βαρος, και το οποιο ηταν μεταβατικο (συμπεριφέρομαι τινί...), δηλαδη ονομαζει μια σχεση με τα πραγματα, μια πραξη, τωρα, εκπροσωπωντας το behavior, γινεται <αμεταβατο>, που θα πει εδω: παραμενει στον χωρο της συνειδησης, εκπορευεται απ’ αυτην, και ενωπιον της ειναι υπολογο.

Ομως, και εδω επανερχομαστε σε ενα προηγουμενως τεθεν ερωτημα, με ποιον τροπο η <συμπεριφορα> ειναι η καταλληλη δια-τυπωση μιας πραξης, ωστε αυτη να καθισταται πλεον εποπτευσιμη και προβλεψιμη; Γιατι μαλιστα στην ψυχολογια δεν κανουμε πλεον λογο για πραξεις, για εργα των ανθρωπων, αλλα για την συμπεριφορα τους; Ποια ειναι καταρχην η διακριση αναμεσα στην πραξη και στην <συμπεριφορα>;

Η πραξη γινεται <συμπεριφορα>, και εννοειται πλεον σαν τετοια, οταν ο ανθρωπος δεν <πραττει> απλως, αλλα συγχρονως εποπτευει τις πραξεις του. Αυτες τωρα συνιστουν αντικειμενο της συνεχους, εστω και αρρητης, εποπτειας του.

Και τι ειναι καταρχην η πραξη; Η πραξη στον ουσιακο πλουτο του φαινομενου της …

PDF

Διασπαρτες σημειωσεις