Κώστας Γεμενετζής - ψυχαναλυση

Η λεξη 'χρονος' στη θεραπευτικη συνομιλια

Πως χρησιμοποιειται η λεξη χρονος στην ψυχοθεραπεια; 

Παραδειγμα: Μια αδιεξοδη κατασταση του ειδους "μαζι δεν κανουμε και χωρια δεν μπορουμε". 

Λεω σ' αυτον τον ανθρωπο: 

- Χρειαζεστε χρονο!

Τι του λεω; Τι νοημα εχει εδω η λεξη χρονος;

Ακριβως την ιδια φραση, "Χρειαζεστε χρονο", μπορω να την πω σαν απαντηση και σε καποιον που αρχιζει να μαθαινει αγγλικα και με ρωταει: 

- Ποτε θα τα μαθω τα αγγλικα;

Σε τι διαφερει η χρηση της λεξης χρονος, εδω κι εκει; 

Ας παρουμε το παραδειγμα των αγγλικων. Του λεω λοιπον "Χρειαζεστε χρονο", και με ρωτα: 

- Δηλαδη;

Μια απαντηση θα μπορουσε να ειναι:

- Οταν περασετε αυτες κι αυτες τις ταξεις, οταν παρετε αυτο κι αυτο το διπλωμα, θα εχετε μαθει τα αγγλικα. 

Εδω η λεξη χρονος ισοδυναμει καπου με 'x ετη σπουδων', 'καλυψη x διδακτικης υλης', 'αποκτηση του διπλωματος ταδε' κλπ. Επομενως θα μπορουσα και να του απαντησω κατευθειαν: "Οταν περασετε κλπ.", και να μην αναφερω καθολου τη λεξη χρονος

Ας παρουμε τωρα το παραδειγμα της ψυχοθεραπειας, του "μαζι δεν κανουμε και χωρια δεν μπορουμε". Ας υποθεσουμε οτι και τωρα, στην φραση μου "Χρειαζεστε χρονο!" ο συνομιλητης μου ρωτα:

- Δηλαδη;

Εδω δεν εχω να τον παραπεμψω σε μια διαδικασια αναλογη της εκμαθησης των αγγλικων. Η λεξη χρονος δεν εχει τωρα κανενα ισοδυναμο, κανενα συνωνυμο, δεν αντικαθισταται κι επομενως δεν εξηγειται. 

Το μονο που μπορω να κανω ειναι να απαντησω με μια παρομοιωση, π.χ. καπως ετσι.:

-  Ειναι οπως δυο κωπηλατες σε μια βαρκα, που το μονο που ξερει ο καθενας τους ειναι να κανει κουπι προς την αντιθετη κατευθυνση απ' αυτην που κανει ο αλλος. Αντιλαμβανονται πως η βαρκα δεν ξεκολλαει απο το σημειο που βρισκεται. Βαζουν τα δυνατα τους. Κανουν κουπι, οπως εμαθαν να κανουν κουπι, αυτην τη φορα ακομα πιο γερα, και πιο γερα, και πιο γερα. Η βαρκα μενει στο ιδιο σημειο. Καταπονουνται, ψαχνονται, μαλλωνουν, κατηγορει ο ενας τον αλλο κλπ. 

Αυτοι οι ανθρωποι χρειαζονται χρονο: Χρειαζεται να παψουν να κωπηλατουν, να παψουν να εκβιαζουν τη λυση, χρειαζεται να σταματησουν την τυφλη προσπαθεια που τους βυθιζει ολο και περισσοτερο στο αδιεξοδο.

Αυτο που λεω, το διατυπωνει με σπανια εναργεια ο T.S. Eliot στα "Τεσσερα Κουαρτετα":

Ειπα στην ψυχη μου, ησυχασε και περιμενε χωρις ελπιδα
Αφου η ελπιδα θα 'ταν ελπιδα για το λαθος πραγμα. Περιμενε χωρις αγαπη 
Αφου η αγαπη θα 'ταν αγαπη για το λαθος πραγμα. Υπαρχει ακομα πιστη
Μα πιστη κι αγαπη κι ελπιδα ειν' ολες τους στην αναμονη.
Περιμενε χωρις σκεψη, αφου δεν εισ' ετοιμος για σκεψη

[Την υποδειξη του ποιηματος την οφειλω στον Θωμα Υφαντη, με τον οποιο επεξεργαστηκαμε ενα πρωτο σχεδιασμα του κειμενου.]

Στο "Χρειαζεστε χρονο!" ανηκει αυτο το "ησυχασε και περιμενε χωρις..." που λεγεται προς τους κωπηλατες και, με τον τροπο που ο θεραπευτης ξερει να μιλαει, προς τον ανθρωπο στην ψυχοθεραπεια. 

Ο χρονος, που χρειαζεται, ειναι το "χωρις" μιας αναμονης που δεν αναμενει τιποτα, οταν καθε ελπιδα κι αγαπη και σκεψη καταδεικνυονται πως ηταν για το λαθος πραγμα και καταδεικνυονται ματαιες. Ειναι η αναμονη της απ-ελπισιας, της απο-γνωσης, βεβαια συνηθως συγκαλυμμενων απο πανικο, καταθλιψη, φλυαρια κ.α. 

Πρωτα στο φως της απελπισιας και της απογνωσης αναγνωριζουμε πως ελπιδα κι αγαπη και σκεψη, στις καθημερινες μας κινησεις, οδηγουν τα βηματα μας ακριτα, που θα πει τωρα: δεν μας αφηνουν χρονο. Ετσι συμβαινει παντα. 

Και οταν καποτε, στην τυφλη μας πορεια, εχοντας αμελησει ν' αφησουμε χρονο, ξαφνικα βλεπουμε να εχουμε χαθει και να τα 'χουμε χαμενα; Οταν "χρειαζομαστε χρονο"; Σε ποιον δρομο θα τον αναζητησουμε; Ο Eliot συνεχιζει:

Για να φτασεις σ' αυτο που δεν γνωριζεις, 
Πρεπει να παρεις εναν δρομο που ειναι ο δρομος της αγνοιας.
Για να 'χεις αυτο που δεν εχεις 
Πρεπει να παρεις τον δρομο της ανεχειας.
Για να φτασεις σ' αυτο που δεν εισαι 
Πρεπει να περασεις τον δρομο οπου δεν εισαι.
Κι αυτο που δεν γνωριζεις ειναι το μονο που γνωριζεις.
Κι αυτο που κατεχεις ειν' αυτο που δεν κατεχεις. 
Κι εκει που εισαι ειν' εκει που δεν εισαι.

Ο θεραπευτης πρεπει να το εχει γνωρισει, οχι με το μυαλο αλλα με την καρδια, και να το λεει με τα λογια που καθε φορα αρμοζουνε στην περισταση.

Ο Wittgenstein γραφει: 

Μιλουμε για την κατανοηση μιας προτασης με την εννοια με την οποια μπορει ν' αντικατασταθει απο μιαν αλλη που λεει το ιδιο. Αλλα και με την εννοια με την οποια δεν μπορει ν' αντικατασταθει απο καμιαν αλλη (τοσο λιγο οσο ενα μουσικο θεμα απο ενα αλλο.). Στην μια περιπτωση ειναι η σκεψη της προτασης που ειναι κοινη για διαφορετικες προτασεις. Στην αλλη, κατι που μονον αυτες οι λεξεις, σ' αυτες τις θεσεις, εκφραζουν (κατανοηση ενος ποιηματος). [Φιλοσοφικες. Ερευνες Ι, § 531]

Η προταση "Χρειαζεστε χρονο", στην περιπτωση των αγγλικων, μπορει να αντικατασταθει. Στην περιπτωση της ψυχοθεραπειας, οχι. 

Η θεραπευτικη συνομιλια εχει, αφανως, ποιητικο χαρακτηρα. Μαρτυρει εναν λογο του Friedrich Hölderlin:

Ποιητικα κατοικει ο ανθρωπος επανω σ' αυτην τη γη.

Η προταση "Χρειαζεστε χρονο!", σε αντιθεση με την περιπτωση των αγγλικων, κλεινει μ' ενα θαυμαστικο. Αυτο πρεπει να εννοηθει και να ειπωθει, σχεδον με τον τροπο της μουσικης ερμηνειας: Πρεπει να ερμηνευτουν συναμα η απορια εμπρος στους αδιεξοδους δρομους και ο θαυμασμος εμπρος στην δυνατοτητα του οτι, ακριβως εκει, συμβαινουν θαυματα.


[Πρωτη δημοσιευση: Περιοδικο "Ψυχανεμισματα", Τευχος 2ο, Ανοιξη 2006.]
PDF

Κοπωση

Σιδηρα Παρθενος / Eiserne Jungfrau
Σιδηρα Παρθενος / Eiserne Jungfrau
...ολα γειτονευουνε... / alles beieinander ...
...ολα γειτονευουνε... / alles beieinander ...

αἰὼν δὲ κυλινδομέναις ἁμέραις ἄλλ᾽ ἄλλοτ᾽ ἐξάλλαξεν
ομως ο χρονος της ζωης, τη μια μερα μετα την αλλη, στου κυκλου τα γυρισματα, αλλαζει αλλοτε αλλα
Πινδαρος, 3ος Ισθμιονικος, 30

Εισαγωγη

Στην ψυχοθεραπεια, οταν ακουμε το "κουραστηκα", το "ειμαι κουρασμενος", συνηθως, και ακολουθωντας τα οσα μαθαμε στην εκπαιδευση μας, κανουμε κατευθειαν μια συνδεση η οποια λιγο-πολυ λεει κατι σαν "κοπωση = καταθλιψη".

Σημερα δεν θα παρακαμψουμε την κοπωση, αλλα θα επιδιωξουμε να την προσεξουμε. Οσο γνωριζω, η ψυχολογικη και ψυχιατρικη βιβλιογραφια δεν μας βοηθαει, γιατι ακριβως προσπερνα την κοπωση και ασχολειται με την ενταξη της σε ενα διαγνωστικο, η αλλο μοντελο. Θα σας παρουσιασω εναν λογοτεχνη, τον γερμανο Peter Handke, αποσπασματα απο ενα μικρο βιβλιο του που στην ελληνικη μεταφραση εχει τον τιτλο "Περι κοπωσεως". "Δοκιμιο για την κοπωση" θα ηταν ισως μια πιο πιστη μεταφραση του γερμανικου.

Γραφει ο Handke: Θελω να αφηγηθω τις διαφορετικες εικονες του κοσμου στις διαφορες κοπωσεις. Σημειωνω οτι εδω η κοπωση δεν νοειται ως εσωτερικο, ψυχικο συναισθημα, αλλα ως ονομα μιας εικονας του κοσμου. Και, για να μην φευγουμε απο το θεμα της διημεριδας, σε καθε προσβολη απο την κοπωση ο κοσμος γινεται ενας Αλλος. Ομως ο αλλος κοσμος υποδηλωνει μια αλλαγη, στην οποια συμμετεχει πλεον και ο ιδιος ο εαυτος. Το Αλλο δεν βρισκεται απεναντι του αλλα ειναι τοπος, στον οποιο εχει μετοικησει καθε φορα και ο εαυτος, και, με τον ενα η τον αλλο τροπο, εχει γινει εν-τοπιος.

Μια και μιλαμε για εικονες, μια ιστορια απο την Κινα: Ενας γερος ζωγραφος εδειξε στους φιλους του τον νεο του πινακα. Σ' αυτον ηταν ζωγραφισμενο ενα παρκο, ενας στενος δρομος διπλα στο νερο, που κατεληγε εμπρος σε μια μικρη πορτα που οδηγουσε στην πισω εισοδο απο ενα σπιτακι. Ομως οταν οι φιλοι αναζητησαν τον ζωγραφο, αυτος ηταν φευγατος, και μεσα στον πινακα. Εκει περπαταγε στον στενο δρομο προς την πορτα, σταθηκε μπροστα της σιωπηλος, γυρισε, χαμογελασε και χαθηκε στη σχισμη της.

Χαμογελωντας, η με σφιγμενα δοντια, γνωριζοντας το, η οχι, αποδεχομενοι το, η οχι, μπαινουμε παντα στις εικονες που μας συντυχαινουν.

Και τωρα στον Handke. Μιλα πρωτα για τις "επιφοβες κοπωσεις", τρεις απο τις οποιες θα ακουσουμε: Μια κοπωση απο τα παιδικα χρονια, την "μοναχικη κοπωση" και την "ζευγαρικη κοπωση". Κατοπιν μιλα για τις "καλες" και τις "υστατες" κοπωσεις, σε μια απο τις οποιες θα σταθουμε περισσοτερο. Ενδιαμεσα παρεμβαλλονται συντομα σχολια μου.

Επιφοβες κοπωσεις

Στα παιδικα χρονια

Χριστουγεννα. Το παιδι με τους δικους του στην εκκλησια. Κοπωση που σε χαλαει, που ειναι αρρωστια και βασανο.
[8] Οπως υπαρχουν αρρωστιες που τις αποκαλουμε "απαισιες" η "κακες", ετσι αυτη η κοπωση ηταν ενα απαισιο και κακο βασανο. Συνιστατο στο οτι παραμορφωνε τοσο το περιβαλλον - το εκκλησιαστηριο σε τσοχινες και δερματινες κουκλες που σε στριμωχναν, την Αγια Τραπεζα και τ' αστραφτερα μπιχλιμπιδια της καπου στο βαθος σε τοπο βασανιστηριων … - οσο και το ιδιο το παιδι, το αρρωστο απο κοπωση, σε μια γκροτεσκα φιγουρα με κεφαλι ελεφαντα, τοσο βαρυ, με ματια τοσο στεγνα, με δερμα τοσο χοντρο και πρησμενο... αυτη η διαφορετικη αισθηση του κρυου που δημιουργει η κοπωση σε καποιον, κλεινοντας τον μεσα της σαν τη Σιδηρα Παρθενο …

Το εκκλησιαστηριο, η Αγια Τραπεζα παραμορφωνονται, γινονται Αλλα. Μαζι γινεται και το παιδι ενας Αλλος. Τα δυο πηγαινουν παντα μαζι, με μια αφανη αρμονια. Γραφει ο Σεφερης στους "Αργοναυτες": Οι ψυχές τους έγιναν ένα με τα κουπιά και τους σκαρμούς / με το σοβαρό πρόσωπο της πλώρης / με τ' αυλάκι του τιμονιού / με το νερό που έσπαζε τη μορφή τους. Και ο ελβετος λογοτεχνης Gerold Späth στην "Commedia": Το χαρισματικο χερι ανασυρει το πραγμα μεσα απο αυτο το ιδιο και το φτιαχνει, ενω το πραγμα, που μ’ αυτον τον τροπο προκυπτει, προσαρμοζεται στο χερι και το χερι προσαρμοζεται κι αυτο, κι ακομη καποτε τα πραγματα μεταβαλλουν κι εκεινα τα χερια απο τα οποια αργοτερα περνουν.

Δεν το βλεπει, αυτος που κλεινεται στο καστρο μιας ταυτοτητας και εμμενει στην σταθεροτητα και στη μονιμοτητα της υποστασης του εν μεσω των αλλαγων.

Παρακατω στο κειμενο μας: αισθημα ενοχης γιατι χαλασε τη γιορτη στους δικους του. Η κοπωση γινεται οξυς πονος.
Παλι αποτυχαινεις στην κοινωνια. Κι απο πανω ενα ατσαλινο στεφανι στους κροταφους, κι απο πανω μια αφαιμαξη απο την καρδια.

Η Σιδηρα Παρθενος ειναι μια κουφια κουκλα σε ανθρωπινο μεγεθος με ξυλινο, η μεταλλικο σωμα. Θρυλειται πως τον Μεσαιωνα χρησιμοποιηθηκε για βασανιστηρια και εκτελεσεις. Μπροστα ειχε μια πορτα και απο μεσα μια επενδυση με καρφια η λογχες, ωστε οταν κανεις συρονταν μεσα κι η πορτα εκλεινε, χωνοταν στο σωμα του.

Τωρα η αγκαλια της Παναγιας δεν ζεσταινει. Για τον ενοχο και καταδικασμενο ειναι κρυα, με την κρυαδα της στυγνης, αμειλικτης τιμωρου. Στο παιδι η Σιδηρα Παρθενος επανερχεται ως οξυς πονος ... ατσαλινο στεφανι στους κροταφους … αφαιμαξη απο την καρδια.

Η "μοναχικη κοπωση"

Στο φοιτητικο δωματιο.
[12] Δεν υπηρχε περιπτωση να θεωρηθει διεξοδος ο υπνος: καταρχας το ειδος αυτο της κοπωσης προκαλουσε μια παραλυση, απο την οποια δεν μπορουσες συνηθως ουτε να λυγισεις το μικρο δαχτυλο, σχεδον ουτε να σαλεψεις το ματοκλαδο σου. Ακομα και η ανασα εμοιαζε πνιγμενη, τοσο που ενιωθες πετρωμενος ως τα μυχια της καρδιας σου, μεταμορφωμενος σ' ενα αγαλμα της κοπωσης … (η αϋπνια) παραμορφωνει στο τελος για τον αϋπνο ακομα και την εικονα του κοσμου, τοσο, που αθελα του βλεπει πια την υπαρξη την ιδια σαν δυστυχια, θεωρει καθε πραξη ασκοπη και καθε ερωτα γελοιο. Και ... ο αϋπνος μενει ξαπλωμενος ως το αχνο φως του πρωινου, που σημαινει γι' αυτον καταρα, κουβαλωντας επανω του, μεσα στην κολαση της αϋπνιας του, ολοκληρη την εκτροχιασμενη ανθρωποτητα που ξεπεσε σε λαθος πλανητη … Τα πρωτα πουλια, στο σκοταδι ακομα, αρχη της ανοιξης: ποσο πασχαλινα κατα τα αλλα - ομως τωρα ποσο χλευαστικα, οι τσιριδες τους εισβαλλοντας στο κρεβατι του κελιου, "πα-λι-μια-νυ-χτα-δι-χως-υ-πνο" ... Τα ξεφυσηματα και οι στριγγλιες δυο γατων που τσακωνονται, μεσα στην ακινησια, αρθρωση και φανερωση του κτηνωδους στο κεντρο μεσα του κοσμου μας. Οι στεναγμοι, η οι κραυγες της υποτιθεμενης ηδονης μιας γυναικας, ξεκινωντας αποτομα μεσα σ' εναν ομοια στεκαμενο αερα, σαν, ακριβως πανω στο κρανιο του αϋπνου, με το πατημα ενος κουμπιου να ξεκινησε ενα μηχανημα μαζικης παραγωγης, σαν η ξαφνικη καταπτωση καθε μασκας τρυφεροτητας σ' ολους μας, και η επιστροφη μιας πανικοβλητης εγωμανιας (εδω δεν υπαρχουν ζευγαρια που αγαπιουνται, παρα μοναχα ατομα που για μια φορα ακομα αγαπουν φωναχτα τον εαυτο τους και μονο) …

Κελι, ακινησια της παραλυσης, αποκοπη της επικοινωνιας πανε μαζι, και μαλιστα τοσο ριζικοτερα οσο περισσοτερο τα τοιχωματα του κελιου μαζευονται τοσο που τελικα συμπιπτουν με τα ορια του δερματος, μαλιστα με τα ορια του κρανιου του αϋπνου.

Η μοναξια εδω δεν ειναι ατομικο ζητημα, αλλα κοσμικο: Ακινησια του κοσμου σημαινει πως οτι συμβαινει δεν επικοινωνει, δεν συνομιλει, ειναι μονολογος. Τα παντα ειναι μοναχικα, δηλαδη κλεισμενα στο κελι του εαυτου τους και της αυτιστικης τους δραστηριοτητας, μοναδες διχως παραθυρα (εκφραση του Leibniz) - ο αϋπνος ως αγαλμα της κοπωσης, τα πουλια, οι γατες, ο ερωτικος οργασμος, η εγωμανια.

Η "ζευγαρικη κοπωση"

[15] Εκει που ημασταν ξαπλωμενοι, εκει που στεκομασταν, εκει που καθομασταν, και οι δυο ακομα μαζι αυτονοητα, κι απο τη μια στιγμη στην αλλη χωρια. Μια τετοια στιγμη ηταν παντα στιγμη τρομου, μερικες φορες μαλιστα φρικης, οπως στο πεσιμο: "Μη! Οχι! Οχι!" Αλλα τιποτα δεν βοηθουσε. Ειχαμε ηδη αρχισει και οι δυο να πεφτουμε, ασυγκρατητα, μακρια ο ενας απο τον αλλο, στην αποκλειστικα δικη του κοπωση ο καθενας, οχι στην κοινη κοπωση και των δυο μας, αλλα εγω στη δικη μου εδω κι εσυ στη δικη σου κει περα. Μπορει η κοπωση στην περιπτωση αυτη να μην ηταν παρα ενα αλλο ονομα για την αναισθησια, η την αποξενωση - παντως ηταν η καταλληλη λεξη για να περιγραψει την πιεση που αρχιζε να βαραινει και τα δυο προσωπα. Ακομα και στην περιπτωση που ο χωρος των διαδραματιζομενων ηταν μια κινηματογραφικη αιθουσα μεγαλη και κλιματιζομενη, ενιωθες στεναχωρα και ζεστα: οι σειρες των καθισματων στραβωναν και κουλουριαζονταν. Τα χρωματα στην οθονη επαιρναν μια αποχρωση κιτρινη, σαν το θειαφι, κι υστερα ξεθωριαζαν. Κι οταν αγγιζαμε τυχαια ο ενας τον αλλο, τα χερια μας τραβιοντουσαν αποτομα, σαν να τα ειχε τιναξει ηλεκτρικο ρευμα … Αυτες οι διχοτομες κοπωσεις σ' εκαναν ανικανο να δεις, ανικανο να μιλησεις. Για τιποτα στον κοσμο δε θα μπορουσα να της πω "Μ' εχεις κουρασει". Ουτε καν ενα σκετο "Κουραστηκα!" δεν μπορουσα να ξεστομισω … Τετοιες κοπωσεις εκαναν σταχτη τη δυνατοτητα της ομιλιας μας, μας κατακαιγαν την ψυχη …

Χαρακτηριστικο αυτης, της ζευγαρικης κοπωσης, ειναι η αισθηση μιας ελευθερης πτωσης. Ισως προκειται γι' αυτο το αδιανοητο, οτι ο λεγομενος ανθρωπος μου εξαφνα ειναι ξενος, οπως ο περαστικος στον δρομο, η ο συνεπιβατης μου στο μετρο, ομως μεσα στο κοινο μας, στο δικο μας σπιτι. Το σπιτι δεν ειναι πια σπιτικο αλλα δημοσιος χωρος. Ισως η πτωση που αναφερεται να ειναι η πτωση αυτης της καταρρευσης σπιτιου, σπιτικου και συντροφου. Και το οτι παρολα αυτα το ζευγαρι μενει μαζι, φανταζει αναρμοστο, αρρωστο, στρεβλωση, που παραμορφωνει το περιβαλλον και που κανει ακομα κι ενα τυχαιο αγγιγμα των χεριων ανυποφορο. Και απεναντι σ' ολα αυτα η αφωνια.

Η περιγραφη συνεχιζει:
(Οι εσωτερικα χωρισμενοι αρχιζαν να προξενουν φοβο) ο ενας στον αλλο. Αυτο το ειδος της κοπωσης, που αναγκαζοταν να μενει βουβη, εξωθουσε στη βια. Η βια αυτη ισως να εξωτερικευονταν μοναχα στο βλεμμα, το οποιο παραμορφωνε το ετερο ημισυ, οχι απλως σαν ατομο αλλα και σαν φυλο: μισητο και γελοιο γυναικειο η αντρικο φυλο, με το ξεφωνημενο θηλυκο περπατημα, με τις αδιορθωτες αντρικες ποζες. Αλλοτε παλι η βια εκδηλωνοταν κρυφα, πανω σε κατι τριτο, στο συμπτωματικο ταχα λιωσιμο μιας μυγας, στο αφηρημενο δηθεν μαδημα καποιου λουλουδιου. Εφταναν να προξενησουν πονο ακομα και στον ιδιο τους τον εαυτο, εκεινη δαγκωνοντας τα σφιχτοκλεισμενα της δαχτυλα, εκεινος απλωνοντας το χερι στη φλογα ...

Σε αντιθεση με την ενοχη της παιδικης κοπωσης, με την παραλυση της μοναχικης κοπωσης, εδω υπαρχει ενα ειδος κλειστοφοβιας: Η συνυπαρξη, η συγκατοικηση με το ετερο ημισυ, γινεται ενας ασφυκτικος χωρος που δεν σ' αφηνει να αναπνευσεις. Οι διαφορες συνοδες μορφες της βιας, θα μπορουσαν να ιδωθουν ως αποπειρες αποδρασης απο τον εγκλωβισμο - αποπειρες αποδρασης σε λαθος χρονο και με λαθος τροπο.

Θα ηταν ισως ενδιαφερον να προσεχθει κατα ποσο γενικοτερα η κλειστοφοβια ανηκει στην κατασταση μιας αποξενωσης και αποπροσωποποιησης, σαν αυτης που συμβαινει στη "ζευγαρικη κοπωση".

Οι καλες κοπωσεις

Ο συγγραφεας βρισκεται στην Ισπανια και ανακαλει μια μερα στο Σεντραλ Παρκ, στο Μανχαταν, μετα απο συνεχομενες πτησεις με καθυστερησεις και με αναμονες: νυχτα Ανκορατζ, Αλασκα - χαραματα με χιονια Εντμοντον, Καναδα - πρωι Σικαγο - απογεμα Νεα Υορκη.

Εδω δεν θα σχολιασω. Θα ακουσουμε αυτα που ακολουθουν. Το κλιμα τους θα μπορουσε να ειναι και το κλιμα ενος χωρου θεραπευτικης συναντησης.
[50] Βρεθηκα επιτελους στο ξενοδοχειο και ηθελα να κοιμηθω αμεσως, ημουν σαν αρρωστος - αποκομμενος απο τον κοσμο - μετα απο τη νυχτα χωρις υπνο, αερα και κινηση. Ομως τοτε ειδα κατω τους δρομους στο Σεντραλ Παρκ, τον απομακρο ηλιο των αρχων του φθινοπωρου, στον οποιο μεσα, οπως μου φανηκε, ο κοσμος περναγε γιορτινα, και, με την αισθηση οτι στο δωματιο κατι θα εχανα, κατι με τραβηξε εξω σ' αυτους. Καθησα σ' ενα καφε εξω στον ηλιο, κοντα στη βουη και στα καυσαερια, παραζαλισμενος ακομα, μαλιστα εχοντας περιελθει εσωτερικα σε ενα αγχωτικο σκαμπανεβασμα απο την ξαγρυπνια μου. Μα τοτε, δεν ξερω πια πως, αργα;, η παλι σταδιακα; η μεταμορφωση … μεσα μου (η πιεση) υποχωρουσε δινοντας τη θεση της στην κοπωση. Η κοπωση αυτη ειχε κατι απο αναρρωση. Δεν λεμε "παλευω με την κουραση"; Αυτη η παλη ειχε τερματιστει. Η κοπωση ηταν πλεον φιλη μου. Ημουν εκει, στον κοσμο, και μαλιστα στο κεντρο του κοσμου - κι οχι επειδη επροκειτο για το Μανχαταν. Αλλα προστεθηκαν και καποια ακομη, πολλα, το ενα πιο αγαπητο απο το αλλο. Ως αργα το βραδυ δεν εκανα τιποτα αλλο απο το να καθομαι και να κοιταζω. Ηταν σαν να μην χρειαζονταν καν ν' ανασαινω. Ουτε φανταχτερες, σπουδαιοφανεις αναπνευστικες ασκησεις, η στασεις γιογκα: Καθεσαι κι ανασαινεις στο φως της κοπωσης, τωρα, χωρις αυτο να γινεται θεμα, σωστα. Συνεχως περνουσαν απο μπροστα μου πολλες, ξαφνικα πανεμορφες γυναικες - μια ομορφια που καποιες φορες μου υγραινε τα ματια - κι ολες τους με αντιλαμβανονταν καθως περνουσαν: τους ημουν θεμα. (Παραξενο που προπαντων οι ομορφες γυναικες προσεχαν αυτο το βλεμμα της κοπωσης, οπως και μερικοι ηλικιωμενοι αντρες και τα παιδια.) Αλλα ουτε κατα διανοια δεν θα προχωρουσαμε, μια απ' αυτες κι εγω, περισσοτερο. Δεν ηθελα τιποτα απ' αυτες, μου αρκουσε που μπορουσα επιτελους να τις κοιτω ετσι. Και ηταν πραγματι το βλεμμα ενος καλου παρατηρητη, σ' ενα παιχνιδι που δεν μπορει να πετυχει, παρα μονο οταν ενας τουλαχιστον τετοιος παρατηρητης συμμετεχει. Το βλεμμα αυτου του κουρασμενου ηταν δραση, εκανε κατι, επενεβαινε: οι ηθοποιοι του εργου γινοταν χαρη σ' αυτο ακομα καλυτεροι, ακομα ωραιοτεροι - για παραδειγμα εχοντας, εμπρος σ' αυτα τα ματια, περισσοτερο χρονο. Αυτο το αργο παιχνιδισμα των βλεφαρων τους κατακυρωνε - τους εδινε ολο τους το κυρος. Σ' αυτον που κοιταζε με τετοιον τροπο, απο την κοπωση, σαν απο θαυμα, αφαιρεθηκε το εγω-εαυτος, που παντα δημιουργει ταραχη: επεσαν απο πανω του ολες οι αλλες στρεβλωσεις, οι συνηθειες, τα τικ και οι ρυτιδες της εγνοιας, δεν εμεινε πια τιποτα περα απο τα κουρασμενα ματια ... Κι επειτα: η θεαση, που αποποιηθηκε τον εαυτο της, εγινε ενεργη πολυ περα απο τις ομορφες περαστικες, συμπεριελαβε στο δικο της κεντρο του κοσμου καθε ζωη και καθε κινηση. Η κοπωση διαχωριζε - ενας διαχωρισμος που δεν διαμελιζε αλλα εκανε αναγνωρισιμο - τον συνηθισμενο συρφετο μεταρρυθμιζοντας τον στην ευεργεσια της μορφης - μορφη, οσο εφτανε το ματι - ο μεγαλος οριζοντας της κοπωσης.
Ακομα και οι σκηνες βιας, οι συγκρουσεις, οι κραυγες σαν ευεργετικες μορφες μεσα στον μεγαλο οριζοντα;
Μιλω εδω για την κοπωση σε καιρο ειρηνης, στα μεσοδιαστηματα. Και σ' εκεινες τις ωρες υπηρχε ειρηνη, και στο Σεντραλ Παρκ. Και το εκπληκτικο ειναι πως η κοπωση μου εκει εμοιαζε να συντελει στην προσκαιρη ειρηνη, καθως το βλεμμα της καθε φορα ηρεμουσε; μαλακωνε; - αφοπλιζε εκφρασεις της βιας, της εριδας, η και μονο καποιας αγενειας ηδη στο ξεκινημα τους...


[54] Εβλεπα, κι αυτο ηταν στον αλλον αντιληπτο, μαζι του συναμα το θεμα του: το δεντρο, κατω απο το οποιο τωρα ακριβως περπατουσε, το βιβλιο που κρατουσε στο χερι, το φως στο οποιο βρισκοταν, ακομα κι αν ηταν το τεχνητο φως ενος μαγαζιου, τον γερο μαγκα με το ανοιχτοχρωμο κουστουμι και το γαρυφαλλο του στο χερι, τον ταξιδιωτη με το φορτιο των αποσκευων του, τον γιγαντα μαζι με το αορατο παιδι του στους ωμους. Εμενα τον ιδιο μαζι με τα φυλλα που παρεσυρε ο αερας απο το παρκο. Τον καθενα μας, με τον ουρανο υπερανω της κεφαλης του.
Και αν τετοιο θεμα δεν υπηρχε;
Τοτε τα δημιουργουσε η κοπωση μου, κι ο αλλος, που ως τη στιγμη εκεινη περιπλανιοταν χαμενος σ' ενα κενο, απο τη μια στιγμη στην αλλη αισθανοταν τριγυρω του την αυρα του θεματος του. -
Κι ακομα: Εκεινη η κοπωση τακτοποιουσε τις χιλιαδες ασχετες μεταξυ τους σκηνες που διαδραματιζονταν περα δωθε εμπρος μου σε μια συνεχεια. Η καθε μια υπεισερχονταν μεσα μου σαν το ακριβως εδω ταιριαστο κομματι μιας - θαυμαστα λεπτεπιλεπτης, αραχνοϋφαντης - αφηγησης. Και μαλιστα τα διαδραματιζομενα αφηγουνταν τον ιδιο τον εαυτο τους, χωρις μεσολαβηση των λεξεων. Χαρη στην κοπωση μου ο κοσμος απαλασσονταν απο τα ονοματα του και μεγαλωνε...

[56] … ο κοσμος αφηγειται, σε σιωπη, χωρις καθολου λεξεις, τον εαυτο του, σ' εμενα τον ιδιο, σ' εμενα οπως και στον γκριζομαλλη παρατηρητη διπλα μου και στη γκομεναρα εκει που περνα συναμενη κουναμενη. Ολα τα ειρηνικα συμβαντα ηταν συναμα και αφηγηση, κι αυτη, σε αντιθεση με τις μαχες και τους πολεμους, που θα χρειαζοταν καταρχην καποιον βαρδο, η χρονικογραφο, στα κουρασμενα ματια μου συναρθρωνονταν απο μονη της σε επος, κι ακομα, οπως μου φανηκε, σε κατι ιδανικο: Οι εικονες του φευγαλεου κοσμου κλειδωναν, η μια και η αλλη, και παιρναν μορφη.
Ιδανικο;
Ναι, ιδανικο: γιατι εκει ολα γινοταν με τον σωστο τροπο, και συνεβαιναν πραγματα ξανα και ξανα, και τιποτα δεν ηταν υπερβολικα πολυ, τιποτα υπερβολικα λιγο - ολα, οπως αρμοζει σ' ενα επος. Κοσμος που αφηγειται τον εαυτο του ως ιστορια του ανθρωπου που αφηγειται τον εαυτο της ετσι οπως θα μπορουσε να ειναι. Ουτοπικο; Διαβασα εδω περα σε μια αφισα: "La utopia non existe", που μεταφρασμενο θα πει: Ο μη-τοπος δεν υπαρχει. Σκεψου το λιγο, και η παγκοσμια ιστορια αρχιζει να στροβιλιζεται. Η τοτε ουτοπικη μου κοπωση παντως παρειχε εναν τοπο, αυτον τον ενα τουλαχιστον. Εκει ειχα αισθηση του τοπου πολυ περισσοτερο απο ποτε αλλοτε. Λες και στην κοπωση μου ειχα παρει τη μυρωδια του τοπου, παρολο που μολις ειχα φτασει, σαν να 'μουν εκει απο παντα. - Και, στις παρομοιες κοπωσεις, τον τοπο εκεινο τον ακολουθησαν κι αλλοι τα επομενα χρονια. Εντυπωσιακο οτι τοτε συχνα ξενοι χαιρετουσαν εμενα τον ξενο γιατι τους φαινομουν γνωστος, η απλα ετσι...


[68] Την ωρα της υστατης κοπωσης … ο χρονος αυτος ειναι ταυτοχρονα και χωρος, και αυτος ο χωροχρονος ειναι μαζι και η ιστορια. Αυτο που ειναι, συναμα γινεται. Το αλλο γινεται ταυτοχρονα εγω. Τα δυο παιδια εκει περα, κατω απο το κουρασμενο μου βλεμμα, ειμαι τωρα εγω ο ιδιος. Κι ο τροπος με τον οποιο η μεγαλυτερη αδελφη σερνει τον αδελφο της μεσα απο το μαγαζι εχει πια νοημα κι εχει μια αξια και τιποτα δεν ειναι πολυτιμοτερο απο κατι αλλο - η βροχη που πεφτει πανω στον σφυγμο του κουρασμενου εχει την ιδια αξια με το θεαμα του διαβατη απο την αλλη μερια του ποταμου, και ειναι καλα και ομορφα, κι ετσι πρεπει να ειναι και ειναι, προπαντων, αληθεια. Οπως η αδελφη, εγω, που πιανει απο τη μεση τον αδελφο, εμενα, ειναι αληθεια. Και στο κουρασμενο βλεμμα το σχετικο εμφανιζεται απολυτο, και το μερος σαν ολο...

Εχω μια εικονα για το "ολα σε ενα": εκεινες τις νεκρες φυσεις με τα λουλουδια απο τον δεκατο εβδομο αιωνα, κατα κανονα απο τις Κατω Χωρες, οπου στα ανθη καθεται, σαν να 'ταν αληθινο, εδω ενα ζουζουνι, εδω ενα σαλιγκαρι, εκει μια μελισσα, εκει μια πεταλουδα και, παρολο που κανενα ισως δεν εχει ιδεα για την παρουσια του αλλου, προς στιγμη, στη δικη μου στιγμη, ολα γειτονευουνε μεταξυ τους.

[72]
Οι υψιστες κοπωσεις μου, μου φανηκαν παντοτε και ως κοπωσεις ολων μας … Η κοπωση σκιαγραφει επανω στον αλλο, ακομα κι αν δεν γνωριζω γι' αυτον τιποτα, την ιστορια του … Στον ιδανικα κουρασμενο "συμβαινει φαντασια", ομως μια αλλη απ' αυτην καπου των κοιμωμενων στη Βιβλο, η στην Οδυσσεια, που εχουν προσωπα: χωρις προσωπα: του δειχνει αυτα που ειναι...

Η εμπνευση της κοπωσης λεει λιγοτερο τι εχεις να κανεις και περισσοτερο τι μπορεις να αφησεις. Κοπωση: ο αγγελος που αγγιζει το δαχτυλο εκεινου του ενος βασιλια που ονειρευεται, ενω οι αλλοι βασιλιαδες συνεχιζουν να κοιμουνται ανονειρευτα. Υγιης κοπωση - ηδη αυτη και μονο, η ξεκουραση. Ενας καποιος κουρασμενος ως αλλος Ορφεας, που γυρω του συγκεντρωνονται τα πιο αγρια ζωα κι επιτελους μπορουνε να ειναι συν-κουρασμενα. Στα σκορπια μεμονωμενα οντα η κοπωση δινει τον ρυθμο. Ο Φιλιπ Μαρλοου - ιδιωτικος ντετεκτιβ ακομα - στη λυση των υποθεσεων του γινοταν ολο και καλυτερος και οξυδερκεστερος οσο μεγαλωνε ο αριθμος απο τις αγρυπνες νυχτες του. Ο κουρασμενος Οδυσσεας κερδισε την αγαπη της Ναυσικας. Η κοπωση σε ξανανιωνει, σε κανει νεο οπως δεν ησουν ποτε. Η κοπωση ως το πλεονασμα του λιγοτερο εγω. Στην ησυχια της, στην ησυχια της κοπωσης, ολα γινονται εκπληκτικα - ποσο εκπληκτικο πραγματι το χαρτινο δεμα που κουβαλαει κατω απο τη μασχαλη του ο εκπληκτικα ανετος αντρας εκει, κατηφοριζοντας την εκπληκτικα ησυχη οδο Θαλλε Θερβαντες! ...

Ωραια και καλα: … Μα πως καταφερνει κανεις να φτασει σε τετοιες κοπωσεις; Να μενεις τεχνητα ξυπνητος; Να κανεις διηπειρωτικες πτησεις; Υποχρεωτικες πορειες; Εναν ηρακλειο αθλο; Να προβαρεις τον θανατο; …

Δεν εχω συνταγη, ουτε για εμενα τον ιδιο. Ξερω απλα: Τετοιες κοπωσεις δεν σχεδιαζονται, δεν μπορουν απο τα πριν να ειναι ο σκοπος. Ομως ξερω επισης οτι ποτε δεν σε βρισκουν απο το τιποτα, αλλα παντα μετα απο κατι βαρυ, σε μεταβατικες περιοδους, σε μια υπερβαση...

 

PDF

Η βια στην ψυχοθεραπεια


Η βια ασκειται με πολλους τροπους. Ενας, για τον οποιο θα σας μιλησω σημερα, και ο οποιος απανταται στην ψυχοθεραπεια συχνα, και με ιδιαιτερη πιεστικοτητα, ειναι εκεινος ο τροπος που αποδιδεται με τη λεξη "βιαζομαι". Βιαζομαι θα πει και βια-ζομαι. Προκειται για μια ιδιαζουσα βια, καθως δεν μου ασκειται απο καποιον αλλο ανθρωπο αλλα (βιαζ-ομαι...) απο τον ιδιο τον εαυτο μου. Και εδω παλι θα ασχοληθουμε με μια μονο εκδοχη της βιασυνης, με αυτην που εκφραζεται στην ερωτηση "Τι να κανω;".

Για να διευκρινισω το πως η ερωτηση "Τι να κανω;" τιθεται μεσα απο μια βιασυνη η οποια βιαζει, επιτρεψτε μου να ξεκινησω οχι απο την ψυχοθεραπεια αλλα απο ενα φαινομενο της εποχης μας. Ειναι μια εποχη που καθιστα τη ζωη μια, οπως συνηθιστηκε να λεγεται, vita activa, ζωη της ενεργειας και της πραξης, και τον ανθρωπο animal laborans, το ζωο που αντιλαμβανεται τη σχεση του με τα πραγματα, με τους αλλους και με τον εαυτο του πρωτιστως ως πραξη και εργο. Αυτο δεν περιοριζεται στις επαγγελματικες δραστηριοτητες. Μην ξεχναμε π.χ. οτι ηδη ο Freud πολλες φορες αντι για "ονειρο" λεει "Traumarbeit", "εργο του ονειρου", και αντι για "πενθος" "Trauerarbeit", "εργο του πενθους". Επεξ-εργαζομαστε τις σχεσεις μας, καλλι-εργουμε τον εαυτο μας, "δουλευουμε" τα προβληματα μας. Για το animal laborans καθε τι παρουσιαζεται με τη μορφη της δι-εργασιας.

Τους τελευταιους αιωνες ο τοπος της vita activa ειχε τη μορφη απο ενα ριγκ του μποξ: ενας στενος χωρος, με τους μονομαχους εγκλωβισμενους στα σχοινια του, οπου ο ενας θα επικρατησει και ο αλλος θα πεσει κατω. Το ριγκ επαιρνε τη μορφη του θερμου και ψυχρου πολεμου στη διεθνη σκηνη, της παλης των ταξεων στην κοινωνια, της καταπιεσης του εργατη απο τον αφεντη στη δουλεια, της επιβολης του αντρα στη γυναικα στον γαμο, της "διαπλασης των παιδων" στην οικογενεια, οπως λεγοταν ενα σχετικο περιοδικο της εποχης. Η βια ηταν προσωπικη: υπηρχε ενας αντιπαλος, ενας εχθρος, καποιος που με αμφισβητουσε, και το θεμα ηταν αν θα υπαρξω εγω, η αυτος. Ηταν η εποχη του homo homini lupus, οπου για τον ανθρωπο ο ανθρωπος ηταν λυκος.

Στην ψυχαναλυση εκφραστηκε π.χ. στη μορφη της συγκρουσης αναμεσα στις ενορμησεις και τη λεγομενη "αρχη της πραγματικοτητας", στη μορφη του "οιδιποδειου συμπλεγματος" ως αγωνα πατερα και γιου μεχρι θανατου. Η ψυχαναλυση ηταν "αναλυση των αντιστασεων" οι οποιες επρεπε να καμφθουν και ο αναλυομενος να "πειστει", οπως γραφει ο Freud, για τις ερμηνειες του θεραπευτη του.

Στον αιωνα μας ο τοπος της vita activa μετατιθεται, αργα και σταθερα, απο τη μορφη του ριγκ σ' αυτην του αυτοκινητοδρομου. Ο αυτοκινητοδρομος, απο την κατασκευη του, και εφοσον δεν υπαρχει μποτιλιαρισμα, ειναι μια ανοιχτη πιστα. Σου επιτρεπει, και σε προτρεπει μαλιστα, να γκαζαρεις οσο παει. Οχι μονο δεν παρεμβαλλει περιορισμους, αλλα η ελλειψη οριων, η απεραντη ευθεια, ο ανοιχτος του οριζοντας δρα σχεδον σαν ρουφηχτρα που σε παρασερνει στη δινη της και σε κανει να λες: "Κι αλλο! Κι αλλο!".

Μερικα παραδειγματα του πως η φιγουρα του αυτοκινητοδρομου καθοριζει τη ζωη μας:

- Στη θεση του "Μες στην υπογεια την ταβερνα, μεσ' σε καπνους και σε βρισιες..." ερχεται το απολυτο ξεσαλωμα στα μπουζουκια, στις συναυλιες, στα κλαμπ, στο γηπεδο.

- Στη θεση του φρονιμου νοικοκυρη και του μετρημενου ανθρωπου ερχεται η απληστια για χρηματα, επιτυχια, απολαυση, ασφαλεια, υγεια, ομορφια, νεοτητα.

- Στη θεση της παιδαγωγικης ως τιθασευσης της παιδικης φυσης ερχεται το "ολα για το παιδι".

Εδω η vita activa ειναι μια πρακτικη ζωης διχως αντιπαλο. Καλυτερα, ο αντιπαλος ειναι μονο ενδιαμεσος σταθμος για τη συνεχεια. Και για ποια βια μιλαμε τοτε; Το "Κι αλλο! Κι αλλο!" ειναι σαν ενα ντοπαρισμα. Ξεκινα ηδη με τον πρωινο καφε. Καλεισαι να ξεπερνας τον εαυτο σου συνεχεια. Εμπρος στον ανοιχτο οριζοντα των απεριοριστων δυνατοτητων, η βιασυνη, και η βια της, ειναι εγγεγραμενη στον τροπο ζωης. Προκειται για εναν τροπο ζωης οπου κανεις ειναι ολοτελα επαφημενος, και εκτεθειμενος, στον εαυτο του. Το ζητημα ειναι το πως κανεις με το μονοθεσιο του, για να δανειστω μια λεξη απο τη "φορμουλα 1", θα προχωρησει μπροστα, θα ξεπερασει το ρεκορ του ξανα και ξανα. Η βια της συγκρουσης στην προηγουμενη εποχη, η νικη και η ηττα, δεν ειναι πλεον αυτοσκοπος αλλα τιθεται στην υπηρεσια της λαιμαργιας και της απληστιας που προσιδιαζει στη σημερινη εποχη και εχει, στη μορφη της βιασης και του ντοπαρισματος, τη δικη της ιδιαιτερη βιαιοτητα.

Αντιστοιχα διαμορφωνονται οι διαταραχες του 21ου αιωνα. Προκειται για ανθρωπους που επανω στην πιστα των απεριοριστων δυνατοτητων εχουν "κλαταρει": το burnout, η διαταραχη ελειμματικης προσοχης και υπερκινητικοτητας, οι οριακοι, οι καταθλιψεις. To burnout θα ηταν καπου το αδειασμα της μπαταριας εκει που κυριαρχει το παραδειγμα του "duracell". Η διαταραχη ελειμματικης προσοχης και υπερκινητικοτητας, ΔΕΠΥ, μπορει να εννοηθει ως αποδιοργανωση εμπρος σ' αυτο που στη γλωσσα των υπολογιστων καλειται "multitasking", η ταυτοχρονη ασκηση πολλων δραστηριοτητων. Η οριακη διαταραχη μπορει να εννοηθει ως η καταρρευση ενος εαυτου υπερτροφικου, που εχει συνθλιβει απο το ιδιο το δικο του υπερβαρο. Η καταθλιψη, το "δεν μπορω", ειναι νοητη βασικα μονο σ' εναν κοσμο στον οποιο κανεις μπορει, υποτιθεται, τα παντα.

Σ' αυτην την οπτικη οι πελατες μας ειναι σε μεγαλο βαθμο οι losers, οι ανεπαρκεις, αυτοι που δεν τα βγαζουν περα, εχουν μεινει πισω, εχουν εξαντληθει, αποτυχει, ως προς τους στοχους και τις επιδιωξεις τους, ειτε στη δουλεια τους ειτε στις σχεσεις τους ειτε οπουδηποτε. Και το πιο συνηθισμενο τους ερωτημα ειναι το - "Τι να κανω;" Οπως τονισα και στην αρχη, αυτο ειναι το ερωτημα και αυτη ειναι η προοπτικη της λυσης στην εποχη και στο πεδιο της vita activa.

Αυτο ειναι βεβαια και το καιριο ζητημα για τους θεραποντες. Οι περισσοτερες ψυχοφαρμακολογικες και ψυχοθεραπευτικες μεθοδοι συνιστουν ακριβως απαντησεις του, και με τον εναν η τον αλλον τροπο, αμεσα η εμμεσα, λενε: "Θα κανεις αυτο..." Ο δρομος του "κανω" ειναι σχεδον ο μονος που ξερουμε, πασχοντες και θεραποντες.

Ομως με ποιον τροπο υπαρχει στο "κανω" που ζηταει ο πασχων, και που προτεινει ο θεραπευτης, μια βιασυνη; Με ποιον τροπο αυτο το "κανω" ασκει βια;

Ας παρουμε καταρχην τον πασχοντα που βρισκεται σε απορια, σε αδιεξοδο, σε απογνωση. "Τι να κανω;" ρωταει, η, αποτεινομενος σ' εμας: "Κανε κατι!". Ζηταει απο εμας να κανουμε κατι που με τον εναν η τον αλλο τροπο θα τον απαλλαξει απο την απορια, το αδιεξοδο, την απογνωση. "Δεν αντεχω!", λεει.

Μερικες φορες που ετυχε να ακουσω αυτην την επικληση, απαντησα καπου ως εξης:
"Το 'δεν αντεχω' δεν το λετε ολοκληρος / ολοκληρη. Αν το λεγατε πραγματι, αν πραγματι δεν αντεχατε, αν πραγματι δεν πηγαινε αλλο, τοτε κατι θα αλλαζε. Ομως αντεχετε ακομα, μενετε στα ιδια. Η κατασταση, μ' ολο το βασανο της, εχει κατι το οικειο, ειναι σαν οικος, σαν σπιτι, το σπιτικο σας. Αν και οταν ερθει η ωρα που δεν θα αντεχετε πραγματικα, θα ανοιξετε την πορτα και θα βγειτε απο το σπιτι, οτι και να σημαινει αυτο. Ακομα δεν ειστε εκει."

Στην ψυχοθεραπεια, και οχι μονον εδω, αυτο το τι να κανω, να κανω κατι, ειναι σχεδον παντα ακαιρο, ατοπο γιατι κανεις το λεει ειτε χωρις να εχει ιδεα γι' αυτο το κατι, ειτε εχοντας υποψη του μια εικονα του που ειναι αφηρημενη, δηλαδη μακρινη. Σ' αυτες τις περιπτωσεις το να πεταξει τις παντοφλες του και να βγει στον δρομο ειναι σαν ενα αλμα στο κενο. Το "να κανουμε κατι" θα σημαινε να χτισουμε μια γεφυρα πανω απο το κενο, να γεφυρωσουμε το περασμα απο την παρουσα κατασταση σε μιαν αλλη, ειτε αγνωστη ειτε φανταστικη.

Ομως τετοιες φανταστικες γεφυρες χτιζει πολλες φορες και ο θεραπευτης. Η θεραπευτικη φιλοδοξια προσβλεπει σε μια αισια εκβαση που ακομη δεν ειναι εδω. Τα ποικιλα μοντελα, και οι θεραπευτικες μεθοδοι που τα συνοδευουν, ειναι οδικοι χαρτες που υποσχονται μια τετοια μεταβαση. Οι ποικιλλες παρεμβασεις, ερμηνειες, συμβουλες, ασκησεις, coaching, πολλες φορες πατανε με το ενα ποδι στη βαρκα της παρουσας καταστασης και με το αλλο ποδι σε μια βαρκα περα στην εικαζομενη ακρη του τουνελ και στο υποτιθεμενο φως της.

Τοσο ο πασχων οσο και ο θεραπων, παρασυρμενοι απο την παρορμηση να κανουν, επιζητουν κατι που ειναι πριν της ωρας του. Προτρεχουν. Βιαζονται. Υφιστανται την ιδια βια στην οποια ειναι εκτεθειμενο το εμβρυο που θα βρεθει προωρα εξω απο την κοιλια της μανας του. Ειναι, εστω αφανεστερα, η ιδια βια στην οποια εκτιθεται η γυναικα που βιασθηκε, αλλα, επιτρεψτε μου να πω, και ο βιαστης της, οπου δηλαδη ενα "κανω" ελαβε χωρα αγνοωντας, περιφρονωντας το αν και κατα ποσο ειχε ωριμασει ο χρονος γι' αυτην την πραξη.

Παρολαυτα οι ψυχοθεραπειες, ανεξαρτητως σχολης και κατευθυνσης, συχνα κανουν καλο. - Ενα φυτο μπορει να βλαστησει και παρα τα λιπασματα που του βαζουμε.

Ο ανθρωπος που ερχεται σ' εμας δεν βρισκεται κοντα στην αλλαγη και στη λυση, και στην πραγματικοτητα δεν εχει ιδεα πως μπορει να ειναι αυτη, καθως το αιτημα του ειναι συνηθως μερος του προβληματος του. Βρισκεται στο αδιεξοδο του και εμπρος σ' αυτο το αδιεξοδο φερεται μ' εναν ορισμενο τροπο - αντιστεκεται πεφτοντας επανω στον τοιχο του, σπαρταραει σαν ψαρι στο διχτυ του, απελπισμενος εχει παραιτηθει, κατηγορει το ενα και το αλλο για την κατασταση του, κατηγορει εμενα που δεν τον βοηθω κλπ.

Εδω βρισκεται. Ο θεραπευτης θα μπορουσε να μην βιαζεται αλλα να περιμενει. Και μπορει, με την τεχνη του, να ενθαρρυνει και τον πασχοντα, να περιμενει. Λεω με την τεχνη του, γιατι εδω δεν προκειται για διδασκαλια και για συμβουλευτικη αλλα για το ιδιο το ζωντανο του παραδειγμα στην ωρα της συνεδριας και στην μεταξυ τους επικοινωνια. Περι-μενω θα πει καταρχην μενω στα περιξ - μενω στα λογια και στις σιωπες του, δεν τα αντιλαμβανομαι ως υλικο με το οποιο πρεπει κατι να κανω, ως εργαλειο για να φτασω καπου αλλου, σε μια προοδο, σε μια αλλαγη, σε μια βελτιωση. Ομως οσο περισσοτερο μενουμε στα λογια και στις σιωπες της θεραπευτικης συναντησης, τοσο περισσοτερο χανεται η βιασυνη, τοσο περισσοτερο τα αδιεξοδα χανουν την πιεστικοτητα και το βαρος τους.

Η συναντηση μας δεν ειναι πια επιτελεση εργου και επεξεργασια των προβληματων αλλα μενουμε στον τοπο που ειμαστε. Εχουμε χρονο, απειρο χρονο. Σχεδον ξεχναμε πως ο ενας ειναι θεραπευτης που καλειται να θεραπευσει και ο αλλος ασθενης που ζηταει να γινει καλα. Εχουμε αφησει τον αυτοκινητοδρομο και την οδικη βοηθεια και περιδιαβαινουμε το τοπιο. Και προσεχουμε πραγματα που πισω απο το παρμπριζ, και στραμμενοι με παρωπιδες προς τον σκοπο μας, ουτε καν θα διανοουμασταν. Μιλαμε, σωπαινουμε διχως προοπτικη.

Οταν ακουω δεν κανω κατι, π.χ. δεν μεταφραζω τα λογια του στη γλωσσα ενος μοντελου και, οταν μιλω, παλι δεν κανω κατι, π.χ. δεν μεταφραζω τη γλωσσα του μοντελου μου στην καθομιλουμενη για να του μιλησω. Δεν κανω συνδεσεις, συγκρισεις. Δεν κανω, οπως λεμε, παρεμβασεις, οπου το "κανω" θα ηταν εδω: επεμβαινω, παρεμβαινω, φερνω απο αλλου κατι που θα δρασει, θα επιδρασει στα προηγουμενα. Για να το πω με μια λεξη, δεν σκεφτομαι. Περιμενω. Τα λογια μου, οταν μιλω, ξεπηδουν σαν απο μονα τους, οπως ενα υπογειο ρευμα που καποια στιγμη θα βρεθει σ' ενα ανοιγμα του εδαφους, και θα αναβλυσει.

Ομως το ιδιο σημαντικες ειναι οι σιωπες. Τις προαλλες μια γυναικα μου ειπε πως ξυπνησε νωρις, με μια βαρια διαθεση, και μετα θυμηθηκε πως σημερα θα ερχοταν σε μενα και χαρηκε. Την ρωτησα τι υπαρχει σ' εμενα, σ' αυτον τον χωρο που την εκανε να χαρει. Εδω, ειπε, ολα βαραινουν λιγοτερο, σαν "και τι εγινε...", οχι με την εννοια της υποτιμησης και της αδιαφοριας, αλλα ειναι πιο ελαφρα. Αναφερθηκε σε μια συναντηση μας πριν λιγες εβδομαδες οπου μετα απο λιγο σωπασαμε και οι δυο για ολοκληρη την ωρα. Ηταν, λεει, σαν να καθομασταν αμιλητοι διπλα στη θαλασσα, χαλαρα και ησυχα. Καποτε και η σιωπη ανηκει σε ο,τι εδω θα πει "περιμενω".

Μερικες φορες λοιπον, κατα εναν θαυμαστο τροπο, καποια μερα ανακαλυπτει κανεις πως το αγχος και η καταθλιψη και το οποιο βασανο δεν υφιστανται πλεον. Δεν εχουμε κανει κατι, αλλα, αν μπορω να το διατυπωσω ετσι, η μεταστροφη απο τη βιαση στην παραμονη κατι μας εκανε. Ισως προκειται για ωρες σαν κι αυτες για τις οποιες μιλα ο Οδυσσεας Ελυτης, "οπου ο κοσμος ξαναγινεται / ομορφος απο την αρχη στα μετρα της καρδιας".

 
PDF

Το Πριν και το Μετα και το Αναμεσο τους


Ο τιτλος του Συμποσιου ειναι «Νοσηλεια, πριν και μετα». Συνηθως ακουμε αυτες τις λεξεις με σημειο αναφορας τη νοσηλεια. Η νοσηλεια ειναι δηλαδη το καθοριστικο συμβαν το οποιο, καθοσον συνιστα σταθμο στη ζωη καποιου, κανει και το Μετα να διαφερει απο το Πριν. Μαλιστα θα μπορουσαμε να πουμε οτι η νοσηλεια θεσπιζει ενα Πριν κι ενα Μετα καθοσον συνιστα μια τομη στη συνηθεια, στο οικειο, αδιαφοροποιητο περασμα του χρονου. Συναντουμε μια αναλογη συνθηκη στο λεγομενο «ψυχικο τραυμα»: μια βαρια αρρωστια, μια ατυχη σχεση, μια κακοποιηση κλπ. Ένα τετοιο γεγονος μπορει να γινει οροσημο στην ιστορια μας, ωστε να λεμε πως μετα απ’ αυτο η ζωη μας δεν ειναι πια ιδια, πως γιναμε ενας αλλος ανθρωπος. Σε ενα αλλο επιπεδο, παραδειγμα ενος τετοιου κορυφαιου σταθμου για τον χριστιανικο κοσμο ειναι η γεννηση του Χριστου. Έκτοτε ο χρονος δομειται σε ετη προ Χριστου και σε ετη μετα Χριστο. Τηρουμενων των αναλογιων η νοσηλεια μπορει να παρεμβει στη ζωη ενος ανθρωπου ετσι ωστε να καταστει σταθμος στην ιστορια του και να διαμορφωσει ενα Πριν κι ενα Μετα.

Σημερα θα ακουσω τον τιτλο του Συμποσιου και με εναν διαφορετικο τονισμο, δηλαδη με την εμφαση στο Πριν και στο Μετα, οπου το Αναμεσο τους, στην περιπτωση μας η νοσηλεια, να μη συνιστα κομβικο σημειο αναφορας, να μην ειναι καν θεμα. Και δεν θα περιοριστω στη νοσηλεια αλλα θα δοκιμασω να περιγραψω αυτο το αλλο ακουσμα οπου, επαναλαμβανω, Πριν και Μετα λεγονται χωρις το Αναμεσο τους να γινεται θεμα. Ένα παραδειγμα: Στη διαρκεια της ψυχοθεραπειας μια μερα καποιος ανακαλυπτει, συχνα προς εκπληξη του, οτι μια φοβια η ενας ανταγωνισμος με τον πατερα η μια εμμονη αυτοπαρατηρηση η μια καταθλιπτικη διαθεση απλα δεν υφιστανται πλεον. Εδω γινεται παλι λογος για Πριν και Μετα, ομως αν τωρα τον ρωτησουμε «Πριν απο τι;», «Μετα απο τι;», δεν θα εχει να μας δωσει απαντηση. Στο πεδιο του πρωτου ακουσματος και βεβαια θα υπηρχε απαντηση. Το «τι» θα ηταν μια ερμηνεια η μια καποια αλλη παρεμβαση του θεραπευτη που επεφερε την αλλαγη. Μπορει εμεις να καταφευγουμε σε τετοιες εξηγησεις, μπορει ο πελατης μας να δωσει κι αυτος εμφαση σε καποιο Αναμεσο που οφειλεται σ' εμας η σ' αυτον η κι εγω δεν ξερω που. Έτσι το Πριν και το Μετα θα εντασσονταν σε μια αναφορα. Όμως ισχυει και το αλλο: Τετοιες αλλαγες, αν μεινουμε σ' αυτο που συμβαινει και δεν το επικαλυψουμε με δικες μας επινοησεις, ερχονται απο το πουθενα.

Ξεκινησα με το παραδειγμα της νοσηλειας, που συνιστα και το θεμα του Συμποσιου μας. Πως μπορω να λεω οτι στη νοσηλεια καπου η υφεση των συμπτωματων ερχεται απο το πουθενα οταν ειναι διαπιστωμενο περαν πασης αμφιβολιας οτι η φαρμακευτικη αγωγη, για να περιοριστω σ' αυτην, εχει σαφη και αδιαμφισβητητα αποτελεσματα; Η ερωτηση τεθηκε σ' ενα σεμιναριο κατα την αναγνωση ενος πρωτου σχεδιασματος αυτης της ομιλιας και μου δινει την ευκαιρια για μια διευκρινιση: Το πρωτο ακουσμα αφορα την εικονα που εχουμε, θεραποντες και ασθενεις, για την εκαστοτε κατασταση των τελευταιων. Οι θεραποντες διαμορφωνουν την εικονα αναλογα με το μοντελο που ακολουθουν, π.χ. η νοσηλεια ως διαγνωση και φαρμακοθεραπεια. Η εικονα παλι που διαμορφωνουν οι ασθενεις για την κατασταση τους συνιστα μερος του ιδιου τους του προβληματος, π.χ. η νοσηλεια ως καταφυγιο η ως φυλακη. Παντου εδω η εικονα ειναι και μια απαντηση στα Πως και στα Γιατι, δηλαδη θετει ενα Αναμεσο, διαγνωση και φαρμακα, καταφυγιο και εγκλεισμος, που γινεται σημειο αναφορας για το Πριν και το Μετα.

Δεν προτιθεμαι να αντικρουσω αυτην την αποψη. Η ομιλια μου θελει μονο να μιλησει και για μιαν αλλη οπτικη. Τιποτα περισσοτερο. Θυμιζω, μιλαμε και για ενα βλεμμα στο οποιο το Πριν, το Μετα προβαλλουν αδιαμεσολαβητα, δηλαδη χωρις τη ρητη η αρρητη αναφορα σε κατι που παρεμβληθηκε, και απο το οποιο να προεκυψαν ως επακολουθα του. Και, θυμιζω, αυτο το βλεμμα αντιπαραβληθηκε με το πρωτο ακουσμα του τιτλου, συμφωνα με το οποιο η νοσηλεια η η γεννηση του Χριστου η μια ερμηνεια μας ακριβως μεσολαβει και κανει την ιστορια ενος ανθρωπου η ενος πολιτισμου να χωριζεται πλεον σ' ενα Πριν και σ' ενα Μετα.

Θα σας αναφερω τωρα κι αλλες σχετικες εμπειριες που μπορει στον ενα η στον αλλο να ειναι περισσοτερο οικειες. Έτσι λοιπον ενα τετοιο αδιαμεσολαβητο Πριν και Μετα συμβαινει εκει που ο εφηβος διαπιστωνει οτι δεν ειναι πια το μικρο παιδι απεναντι στους μεγαλους γονεις του. Μια γυναικα, οταν ηταν παιδι, ποτε-ποτε ετρωγε ξυλο απο τη μητερα της. Καποτε, στην εφηβεια της, οταν η μητερα πηγε και παλι να σηκωσει χερι επανω της, την χτυπησε αυτη. Η μητερα δεν επεδιωξε να την ξαναχτυπησει ποτε. Το παιδι δεν ηταν πια παιδι. Αυτο ειχε μετατεθει σ' ενα Πριν. Έτσι. Απο τη μια στιγμη στην αλλη.

Άλλο παραδειγμα: Πιανω τη γυναικα μου να με απαταει και τη σκοτωνω. Μενω συγκλονισμενος, αναυδος και το μονο που μπορω να ψελλισω ειναι: «Εγω το 'κανα αυτο;» Στο τελος δεν μου μενει παρα να πω: «Η κακια η ωρα». Κι εδω ο χρονος εχει σπασει σ' ενα Πριν και σ' ενα Μετα. Το Αναμεσο τους; Η κακια η ωρα. Αυτο και μονο.

Και τωρα θα δοκιμασω να περιγραψω αυτα τα συμβαντα αλλιως. Ας παρουμε την πρωτη ματια, συμφωνα με την οποια Πριν και Μετα διαμεσολαβουνται απο ενα Αναμεσο. Ας παρουμε το παραδειγμα της δολοφονιας της γυναικας μου. Ένας ψυχιατρος η ενας ψυχολογος φυσικα δεν θα επαιρναν τα λογια μου για την «κακια την ωρα» στα σοβαρα. Θα μιλουσαν ισως για μια απωθημενη επιθετικοτητα την οποια ενα αποδιοργανωμενο υπερεγω δεν ηταν σε θεση να τιθασευσει, θα μιλουσαν για ψυχωτικο συγχυτικο επεισοδιο, για ενορμηση του θανατου κλπ. Στο δικαστηριο θα ερευνηθουν τα κινητρα μου και η ψυχικη μου κατασταση, θα δοθουν απαντησεις στο γιατι τη σκοτωσα. Ποια ειναι τωρα η διαφορα; Τι εισαγεται με τετοιες εξηγησεις αλλο ως προς την περιπτωση της «κακιας ωρας»; Εισαγεται ενα Αναμεσο που γεφυρωνει το κενο της «κακιας ωρας» και αποκαθιστα μια συνεχεια αναμεσα στο Πριν του φονου και στο Μετα τον φονο. Το ανυποστατο της απλα «κακιας ωρας», το φευγαλεο της, η κενοτητα της αποκτα υποσταση και νοημα. Πριν και Μετα, εχοντας πλεον συνδεθει απο το Αναμεσο τους, μπαινουν σε μια σειρα, συνεχονται και συντασσονται. Η συνταξη τους σε μια συσχετιση και συνεχεια συνιστα την ιδια τη συντεταγμενη του χρονου.

Στον Freud το Αναμεσο που γεφυρωνει το κενο της αμεσης εμπειριας, οπως το συναντησαμε στα παραδειγματα που αναφερθηκαν, ειναι το «ασυνειδητο». Στο κειμενο με τον ομωνυμο τιτλο γραφει: «[Η υποθεση του ασυνειδητου] ειναι αναγκαια διοτι τα δεδομενα της συνειδησης εχουν σε μεγαλο βαθμο κενα• [Ο Freud εδω αναφερει τις <παραπραξεις και τα ονειρα στους υγιεις>, τα <ψυχικα συμπτωματα στους ασθενεις>. Και συνεχιζει:] Η πλεον προσωπικη καθημερινη μας εμπειρια, μας γνωστοποιει ιδεες, την προελευση των οποιων δεν γνωριζουμε [...]. Όλες αυτες οι συνειδητες ενεργειες θα εμεναν ασυνδετες και ακατανοητες αν επιμενουμε στην αξιωση να πρεπει να γνωριζουμε με τη συνειδηση οσες ψυχικες ενεργειες συμβαινουν μεσα μας. Τις εντασσουμε σε μια καταδειξιμη συσχετιση οταν προβαλλουμε τις ασυνειδητες ενεργειες που αποκαλυφθηκαν. Όμως κερδος σε νοημα και συσχετιση ειναι ενα ολοτελα δικαιολογημενο κινητρο, το οποιο μπορει να μας οδηγησει περαν της αμεσης εμπειριας.»

Ο Freud εδω διατυπωνει ενα γενικοτερο αξιωμα. Το πρωτο ακουσμα, που γεφυρωνει τα κενα με ενα Αναμεσο, δεν περιοριζεται στην υποθεση του φροϋδικου ασυνειδητου. Το ζητουμενο της επιστημονικης σκεψης γενικοτερα, στην οποια ανηκουν Ψυχιατρικη και Ψυχολογια, ειναι να «ενταχθουν» τα «κενα» της «αμεσης εμπειριας» σε μια «καταδειξιμη συσχετιση», να αποκτησουν «νοημα».

Το δευτερο ακουσμα, για το οποιο το Αναμεσο δεν ειναι θεμα, κατοικει ακριβως αυτην την κενοτητα. Και την κατοικει ετσι που ακομα και η ιδια η κενοτητα να μην ειναι θεμα. Η εφηβη και ο δολοφονος δεν ζητουν να καταλαβουν, δηλαδη να συνδεσουν, να συσχετισουν, και γι' αυτο ουτε που το διανοουνται να μιλησουν για κενο εκει που η συνδεση και η συσχετιση λειπουν. Ειναι οπως σε πολλες παιδικες αφηγησεις: Μετα πηγε να με χτυπησει / Και μετα την χτυπησα εγω / Και μετα δεν με ξαναχτυπησε. Ή: Και μετα με απατησε. / Και μετα τη σκοτωσα. / Και μετα την εκλαιγα. Ή: Και τοτε ξεκινησαν οι φοβιες. / Και μετα δεν ειχα φοβιες. κλπ. Εδω δεν υπαρχει η συντεταγμενη του χρονου, η συνεχεια του. Δεν παιζει το Αναμεσο ενος «Γιατι» που συνδεει το ενα με το αλλο αλλα το «Και» που απλα παρατασσει το ενα διπλα στο αλλο, το παρατακτικο «Και»: Και μετα, και μετα, και μετα...

Ας δουμε παλι το θεμα μας απο μιαν αλλη οπτικη. Ένα παραδειγμα: Πριν ημουν σπιτι, τωρα ειμαι μαζι σας, μετα θα συναντησω φιλους. Εδω μιλω για μια χρονικη διαδοχη οπου ο τοπος της παρουσιας μου και ο ρολος μου στον εκαστοτε τοπο αλλαζουν. Σ' αυτην την αλλαγη κατι παραμενει αναλλοιωτο. Ειναι το Εγω, που απλωνεται υπερανω του χρονου και μιλα για πριν, τωρα, μετα στο ιδιο πρωτο προσωπο: ημουν, ειμαι, θα ειμαι. Στη συντεταγμενη του χρονου το Εγω εκτεινεται υπερανω της ως σταθερα. Το ιδιο θα διαπιστωσουμε και σε μια ψυχολογικη ερμηνεια. Στο παραδειγμα του φονου, ειπαμε, ο ψυχιατρος και ο ψυχολογος δεν θα παρουν στα σοβαρα τη απορια του δολοφονου «Εγω το 'κανα αυτο;». Θα διακρινουν ισως στη μεχρι προ τινος μειλιχια, καρτερικη και καλωσυνατη οψη του καποια σημαδια που θα μαρτυρουσαν τον δυνητικο δολοφονο, αυτον που ξεπροβαλλε την «κακια την ωρα», αυτον που ο μειλιχιος, καρτερικος και καλωσυνατος δεν ηθελε να τον ξερει. Θα μιλησουν για ενα και το αυτο αμφιθυμικο Εγω το οποιο, μεσα απο διαφορους μηχανισμους, φτανει στον φονο και κατοπιν στην αρνηση και στην αποπροσωποποιηση («Εγω το 'κανα αυτο;»). Θα μιλησουν για «κριση ταυτοτητας» του ενος και του αυτου Εγω. Το Πριν του «καλου» και το Μετα του «κακου» γεφυρωνονται απο το Αναμεσο της ερμηνειας και αποκαθισταται η συνεχεια του Εγω, που δεν ειναι βεβαια μονο ο «καλος», τον οποιο αναγνωριζε και αποδεχονταν ο μετεπειτα δολοφονος αλλα ενα Εγω αμφιθυμικο, διπροσωπο. Η «κακια η ωρα» χανει καθε νοημα.

Στο δευτερο ακουσμα δεν προσπερνουμε την «κακια την ωρα» αλλα την ακουμε. Τι συμβαινει οταν λεμε «η κακια η ωρα»; Ποτε εχει νοημα αυτη η εκφραση; Έχει νοημα οταν απο τις ωρες, οι οποιες «παντα φερουσιν» (Ηρακλειτος), μια εφερε και τον φονο. Τοτε ο φονος δεν εχει την αρχη του ουτε σ' εμενα ουτε σε κατι αλλο. Η «κακια ωρα» ειναι ενα ονομα του κενου, που τοσο φανατισμενα καταπολεμαει ο Freud. Η φραση «η κακια η ωρα» εχει λοιπον νοημα οταν ενα Εγω, αυτο του «καλου» η αυτο του «κακου» η ενα αμφιθυμικο Εγω δεν ειναι θεμα. Τι θα πει αυτο; Πως γινεται; Γινεται οταν η καθημερινοτητα μου, αυτα που συμβαινουν δεν συνοδευονται απο την επιγνωση ενος Εγω. Κανω αλλα οχι εγω κανω, παθαινω αλλα οχι εγω παθαινω, σκεφτομαι, αισθανομαι αλλα οχι εγω σκεφτομαι, εγω αισθανομαι. Σκοτωνω αλλα οχι εγω σκοτωνω. Και εν παροδω, αυτη ειναι κατα τη γνωμη μου και η μονη ψυχοθεραπευτικη προοπτικη μιας ριζικης λυσης απο την αμφιθυμια, απο καθε λεγομενη «κριση ταυτοτητας», απο αγχη και ενοχες που μπορει να μας ταλανιζουν: Όχι ενα πιο δυνατο Εγω, οχι ερμηνειες και νουθεσιες και οδηγιες και συμβουλες που θα αποτεινονταν ακριβως στο Εγω αλλα η απελευθερωση απο το Εγω ως σημειου αναφορας. Απλα, η κακια η ωρα. Απλα και μετα, και μετα, και μετα...

Με τον ιδιο τροπο ισως θα ηταν δυνατη μια εννοηση της εφηβειας. Η κοπελα, μια μερα, σηκωσε χερι στη μανα της. Μια μερα το αγορι αυνανιστηκε, μιαν αλλη μερα φιλησε ενα κοριτσι για πρωτη φορα, μιαν αλλη ετρεξε με το μηχανακι του σαν τρελο κι εφαγε τα μουτρα του. Πρωτα η ψυχολογικοποιηση καθιστα την εφηβεια ενα υποστασιοποιημενο Αναμεσο, κριση ταυτοτητας και γεφυρα μεταξυ παιδιου και ενηλικα. Αντιστοιχα το παιδικο παιχνιδι γινεται αυτο που ο Γουινικοτ αποκαλει «μεταβατικο αντικειμενο».

Μιλωντας για την οπτικη, συμφωνα με την οποια το Εγω γινεται θεμα, ξεκινησα με ενα παραδειγμα: Πριν ημουν σπιτι, τωρα ειμαι μαζι σας, μετα θα συναντησω φιλους. Το συζητησα καταρχην απο την αποψη του διαχρονικου Εγω που εκτεινεται στο πριν, στο τωρα, στο μετα. Πως μπορει αυτο το Εγω να μην ειναι θεμα; Μπορει εφοσον μενω σ' αυτο στο οποιο εκαστοτε βρισκομαι: Σπιτι. Συμποσιο. Ταβερνα. Στο ιδιο φως μπορει να ιδωθει και η νοσηλεια: Έχω προβλημα και μετα το πραγμα γινεται αδιεξοδο και μετα μπαινω η με βαζουν σε μια κλινικη και μετα μου δινουν κατι φαρμακα και μετα ειμαι καλυτερα και μετα γυριζω στο σπιτι μου. Σ' ολα τα παραδειγματα βρισκομαι σ' αυτο που συμβαινει τωρα. Δεν εποπτευω, δεν κανω αναδρομες και σεναρια, δεν ζω σ' ενα Πριν και σ' ενα Μετα, δεν συγκρινω και δεν συσχετιζω. Τοτε Πριν και Μετα δεν ειναι πλεον σημεια στη συντεταγμενη του χρονου, δεν οριζονται απο εκει. Δεν υπαρχει η διαρκεια: Το Πριν γινεται κατι σαν «Μια φορα κι εναν καιρο», το Μετα αφηνεται σε ενα «Θα δειξει...». Ίσως ετσι, καπου σαν παραμυθι, θα μπορουσαμε να δουμε, περα απο μονο μεμονωμενα προσωπα και καταστασεις, και την ιδια την υπαρξη μας. Τοτε η ζωη μας δεν θα ηταν μονο ενα σακι στις πλατες ενος Εγω-χαμαλη αλλα κι ενα μπαλονι σε παιδικη γιορτη. Ίσως τοτε ο θανατος δεν θα σημαινε τιποτα περισσοτερο απο ο,τι σημαινει για το μπαλονι καποια στιγμη στο παιχνιδι να σκασει η να ξεφυγει και ν' ανεβει στον ουρανο.

Μιλησα για το Αναμεσο του Πριν και του Μετα απο δυο οπτικες. Στην πρωτη γινεται θεμα που συσχετιζει το Πριν και το Μετα στο εδαφος ενος Εγω. Στη δευτερη οπτικη το Αναμεσο δεν ειναι θεμα, Πριν και Μετα παρατασσονται το ενα διπλα στο αλλο και ως εκ τουτου συνδεσεις, συσχετισεις, και το Εγω ως φορεας τους μενουν ανευ αντικειμενου. Ενδεχομενως θα μπορουσαμε να παρομοιασουμε τα πραγματα της ζωης μας με φιγουρες του Ρορσαχ . Η πρωτη οπτικη ερμηνευει τις φιγουρες, βλεπει σ' αυτες αρκουδες, χορους, αιματα κλπ. Η δευτερη οπτικη αφηνει τις φιγουρες οπως ειναι και δεν ζητα να τις μετασχηματισει σε οικειες μορφες, δεν επιδιωκει να τους δωσει ονομα. Όταν μιλησα για τη νοσηλεια στο πεδιο του πρωτου ακουσματος, ειπα οτι θεραποντες και ασθενεις εχουμε μια εικονα της, πως μας αφορα. Αυτην την εικονα τωρα θα μπορουσαμε και να την σκεφτουμε σαν την εκαστοτε μορφη που προβαλλει στο καταρχην απροσδιοριστο της φιγουρας της νοσηλειας. Μια αντιστοιχη μορφη θα ηταν και το «αιτημα» εκεινου που προσφευγει σε μια ψυχοθεραπεια, αλλα και η παρασταση του θεραπευτη για την κατασταση του πελατη του. Ένα αλλο παραδειγμα: Αν η φυση μου ηταν να ειμαι φιγουρα του Ρορσαχ, θα ειχα προβει σε μια ερμηνεια της γινομενος γιατρος. Σ' αυτην την πρωτη οπτικη θα ειχα να πω ενα σωρο πραγματα απο την ιστορια μου, τις συνθηκες που μεγαλωσα, τα πραγματα που γνωρισα, που με οδηγησαν σ' αυτην την επιλογη, που εγινε σταθμος της ζωης μου. Στη δευτερη οπτικη μενω στην καταγωγη μου, στο απροσδιοριστο της φιγουρας μου, και στο πως και στο γιατι εγινα γιατρος δεν εχω παρα να πω : «Έτσι».

Σας ανεπτυξα καποια στοιχεια απο τις δυο οπτικες. Τελειωνοντας πρεπει να τονισω οτι δεν ειναι διαφορετικες και αντιτιθεμενες. Φυσικα και ειχα να ξυπνησω μια ορισμενη ωρα, να βρισκομαι εδω και κατοπιν στην ταβερνα μια ορισμενη ωρα. Όμως συναμα το Πριν, της παραμονης μου στο σπιτι, τωρα ειναι πολυ μακρινο, και το ιδιο τρισμακρο ειναι και το Μετα της ταβερνας και της παρεας μου. Οι σπουδες της Ιατρικης ειναι ενας σταθμος που στην ιστορια μου θεσπιζει ενα Πριν και Μετα, και συναμα δεν ειναι τιποτα περισσοτερο, αλλα και τιποτα λιγοτερο, απο μια τρυπα στο νερο.

Τι θα πει αυτο το «συναμα»; Πως οι δυο οπτικες πηγαινουν μαζι; Όταν μοιαζει η μια να ακυρωνει την αλλη; Πως μπορει το Αναμεσο να εχει υποσταση και συναμα να μενει ανυποστατο; Ένας Αραβας, λιγο πριν πεθανει, καλει τους τρεις γιους του και τους μοιραζει τις 17 καμηλες του. Ο μεγαλυτερος, λεει, θα παρει το 1/2, ο μεσαιος το 1/3 και ο μικρος το 1/9. Και μετα πεθαινει. Οι γιοι μενουν με την απορια πως να μοιρασουν τις 17 καμηλες στο 1/2, 1/3 και 1/9 συμφωνα με τις εντολες του πατερα τους. Ο υπολογισμος δεν βγαινει με τιποτα. Τελικα πηγαινουν σ' εναν γερο και του παρουσιαζουν το προβλημα τους. Ο γερος εχει μια καμηλα, και τους τη δινει. Τωρα εχουν 18 καμηλες: Ο μεγαλος παιρνει το 1/2, δηλαδη 9, ο μεσαιος το 1/3, δηλαδη 6 και ο μικρος το 1/9, δηλαδη 2. 9 και 6 και 2 κανουν 17, και ο γερος παιρνει τη δικη του καμηλα πισω. Το Αναμεσο, η καμηλα του γερου, εχει υποσταση και οντοτητα, μπαινει στον λογαριασμο, και συναμα χανεται απο τον λογαριασμο, παυει να ειναι θεμα. Καπως ετσι θα μπορουσαμε να δουμε το παιχνιδισμα των δυο οπτικων που μας απασχολησαν. Και καπως ετσι ο τροπος του γερου Άραβα μου εμαθε να ειμαι θεραπευτης. Πιο συγκεκριμενα: Ένας αντρας μου λεει: «Στην αρχη ηθελα να με παρετε αγκαλια, να μου πειτε <Μη στεναχωριεσαι, δεν πειραζει... Όλα θα πανε καλα...> Και παροτι δεν ακουσα αυτην τη φραση, [εδω γελαει ελαφρα] την αγκαλια την πηρα.»

PDF

Η θεραπευτικη συνομιλια και το ζητημα των φιλοσοφικων της προϋποθεσεων


[Παρουσιαστηκε στη συναντηση της Διεθνους Ομοσπονδιας Αναλυσης του Dasein, Αθηνα 6.2.2010]

 Αφορμη σταθηκε μια συζητηση με τους Dieter, Tamas και Gion Fidel σε μια ταβερνα στις Βρυξελλες. Σχετικα με τις ομιλιες του Forum ειπα οτι ειμαστε τελικα θεραπευτες, αλλα πολλες φορες κανεις νομιζει πως ειναι σε φιλοσοφικο συνεδριο. Ο Dieter υπεραμυνθηκε των ομιλιων λεγοντας πως εχει μεγαλη σημασια η ερευνα των φιλοσοφικων προϋποθεσεων της δουλειας μας. Εδω βεβαια ο Dieter βρισκεται στην γραμμη της daseins-αναλυτικης παραδοσης. Αυτη ξεκινησε, αν δεν γελιεμαι, με την ομιλια του Ludwig Binswanger "Freuds Auffassung des Menschen im Lichte der Anthropologie" και βεβαια διατρεχει ολο το εργο του Medard Boss και απο τους επομενους, οσο παρακολουθησα την εξελιξη, με αλλοτε αλλο τροπο τα κειμενα ιδιαιτερα των Gion Condrau, Hanspeter Padrutt και Alice Holzhey.

Τα λογια του Dieter με κεντρισαν και με προκαλεσαν να ξανασκεφτω το θεμα, και σημερα θα το εθετα ως εξης: Τι συμβαινει με το δογμα, συμφωνα με το οποιο η φιλοσοφια αξιωνει να εχει μια προτεραιοτητα, ακομη και στη δουλεια μας; Για να το πω σε ορους του Heidegger: Κατα ποσον οι οντικες συνθηκες μια θεραπευτικης συνομιλιας, οπου βεβαια μιλαμε με τους πελατες μας για καθημερινα πραγματα, καθοριζονται απο μια οντολογικη διασταση;

Δεν θα ξεκινησω τη συζητηση φιλοσοφικα, αλλα θα σας παραθεσω ενα ψυχοθεραπευτικο στιγμιοτυπο και θα επιχειρησω να περιγραψω οσο πιστοτερα γινεται, που και το πως σ' αυτην τη συνομιλια διεισδυει η φιλοσοφια.

- Ελατε να με βοηθησετε ...
 - Αν ερχομουν, που θα ημασταν;
 - Με τη μαμα μου, να με προστατεψετε απ' αυτην.
 - Τερμα μαμα και μπαμπας. Ερχομαι και σας πεταω εξω απ' αυτο το σπιτι ... Εξω στο δρομο μονη ολομοναχη να βρειτε την τυχη σας ...
- Αποτεινεστε σε μιαν αλλη βαθια μεσα μου που συμφωνει και σας ακουει. Μονο που εγω δεν ταυτιζομαι μαζι της... Κι εσεις που θα ειστε;
 - Πουθενα.
 - Γιατι πουθενα;
 - Αυτο ειναι η δουλεια μου.

Που εχει εδω φιλοσοφικες προϋποθεσεις;

- Ελατε να με βοηθησετε ...
 - Αν ερχομουν, που θα ημασταν;


Αν καποιος με ρωτησει για τις φιλοσοφικες προϋποθεσεις των λογων μου; Η λεξη "προϋποθεσεις" δεν μου λεει πολλα. Εκεινη την ωρα μιλω κατευθειαν, ο διαλογος γινεται αστραπιαια, δεν υπαρχει χρονος για σκεψη, ολα γινονται σε πρωτο χρονο. Ομως αυτο που μπορω να πω ειναι οτι τα λογια μου δεν ειναι παραγωγη μου. Αν τα προσεξω περισσοτερο, εχουν αρμονικους. Και καποιοι απ' αυτους ερχονται απο τη φιλοσοφια.

> Heidegger: οχι να βγουμε απο τον κυκλο, στην περιπτωση να βγουμε απο αυτο που μου λεει και στο πλεγμα στο οποιο με καλει, αλλα να μπουμε περισσοτερο. Εδω δια στοματος μου μιλαει ο Heidegger. Δεν τον μιμουμαι, δεν τον παπαγαλιζω, καθως αυτα χρειαζονται δυο ατομα, δασκαλο και μαθητη, που ο πρωτος επηρεαζει τον δευτερο. Τα λογια του, οπως ολα τα λογια, ειναι επεα πτεροεντα και φτανουν σε διαφορα στοματα, ελευθερα, ακριβως μαζι με τον αερα που αναπνεουμε.

Στα λογια της δεν παιρνω λοιπον μια σταση απεναντι τους, μπαινω ολοτελα μεσα τους. Ειναι σαν να μου ανοιγει την πορτα ενος δωματιου, και το περιεργαζομαι μαζι της.

Καπως ετσι καταλαβαινω το
 159 - 118
... Ο κοσμος του Dasein ειναι συν-κοσμος. Το εν-ειναι στον κοσμο ειναι συν-ειναι με τους αλλους.

- Με τη μαμα μου, να με προστατεψετε απ' αυτην.
 - Τερμα μαμα και μπαμπας. Ερχομαι και σας πεταω εξω απ' αυτο το σπιτι ... Εξω στο δρομο μονη ολομοναχη να βρειτε την τυχη σας ...

Εδω υπαρχει περισσοτερο η αισθηση πως αυτο που μου ζηταει, να την προστατεψω απο τη μαμα της, λεει τρια τινα: 1. Βρισκεται, τωρα που μιλα ετσι, υπαρξιακα στο σπιτι της μαμας της, και αυτο ακομα σημαινει οτι 2. σ' αυτην την γυναικα των 50 χρονων μιλαει ενα μικρο κοριτσι που φοβαται τη μαμα του, και ακομη πως 3. ειναι αυτο το μικρο κοριτσι που μου αποτεινεται και μου ζηταει να το προστατεψω απο τη μαμα του.

Η αισθηση μου ειναι πως αυτη η γυναικα ειναι εκτος τοπου και χρονου. Και, μεταβαινοντας σε μια περιοχη εκτος τοπου και χρονου, διαπραττει μια υπερβαση οριων τα οποια απαγορευουν αυτην τη μεταβαση: Κανεις δεν μπορει να ειναι οπως δεν ειναι πια. Η γυναικα διαπραττει μια υβρη. Ξεχνα πως το παρελθον της εχει παρελθει.

Στην απαντηση μου αντιλαλουν λογια απο τα αποσπασματα του Παρμενιδη, οπου μια θεα παιρνει θεση απεναντι σε υβρεις τετοιας φυσης: ΟΥΚ ΕΑΣΣΩ ΣΕ (Δεν θα σ' αφησω).

Εδω δεν χωρει ερμηνεια και διαπραγματευση, καθως αυτο θα σημαινε την αποπειρα εισοδου του θεραπευτη σ' αυτην την περιοχη, που δεν εχει εισοδο. Εδω δεν μενει παρα το ΟΥΚ ΕΑΣΣΩ.

- Αποτεινεστε σε μιαν αλλη βαθια μεσα μου που συμφωνει και σας ακουει. Μονο που εγω δεν ταυτιζομαι μαζι της... Κι εσεις που θα ειστε;
 - Πουθενα.


Εκφραζεται η αντισταση μου να περιοριστει, οσο με αφορα, μια σχεση, εδω η θεραπευτικη σχεση, σε ενα, να εξαντληθει σε ενα ονομα, π.χ. "προστασια". Ισα-ισα, αφηνω καθε τετοια αποπειρα να πεσει στο κενο.

Heidegger: Die Gewalt-taetigen [
Οι Βιαιο-πραγεις] (Αντιγονη) Einführung in die Metaphysik, GA 40, 162

[Ποιητες, νοητες, ιερεις, αρχοντες] Δεσποζοντας στον τοπο της Ιστοριας καθιστανται συγχρονως +απολις+, χωρις πολη και τοπο, μοναχικοι, απο-τροπαιοι, διχως διεξοδο εν μεσω του οντος εν συνολω, συγχρονως χωρις θεσμους και ορια, χωρις δομη και διαρθρωση, διοτι ως δημιουργοι πρεπει ολα τουτα πρωτα να τα θεσπισουν.
(- ομως χωρις το ηρωικο και χωρις το "δημιουργοι")

Μαζι και το "αγχος":
Το ον αποσυρεται

Ομως οι αρμονικοι που συνοδευουν τα λογια μου δεν ερχονται μονο απο τη φιλοσοφια. Ενδεικτικα:
 - Ποιητες. T. S. Eliot, Four Quartets, East Coker II:
 Do not let me hear
Δεν θελω ν' ακουσω
Of the wisdom of old men, but rather of their folly,
Για τη σοφία των γερων, μα περισσοτερο για την τρελα τους,
Their fear of fear and frenzy, their fear of possession,
Τον φοβο τους του φοβου και της μανίας, τον φοβο τους της κατοχης
Of belonging to another, or to others, or to God.
Ν' ανηκουν σε αλλον, η σε αλλους, η στον Θεο.

- Ζεν, το "Μηδεν".

- Η διαθεση στην οποια βρισκομουν οταν χωρισα απο τον πρωτο μου γαμο.

- Το πως παιζουν τα παιδια - με τον ιδιο τροπο και χωρις παθος χτιζουν κατι με τα κυβακια τους και κατοπιν το καταστρεφουν.

Η απαντηση της
- ...μια αλλη βαθια μεσα μου που συμφωνει και σας ακουει
δειχνει πως τα λογια μου καπου βρισκονται σε μια συμφωνια [concord] με τα δικα της. Σ' αυτην τη συμφωνια ακουγονται αλλοι αρμονικοι:

- Ηρακλειτος, ΑΦΑΝΗΣ ΑΡΜΟΝΙΗ

-
Daito: "Σ' ολους τους αιωνες ειμαστε μεταξυ μας αποχωρισμενοι, και μαλιστα κανενα λεπτο χωριστα. Συναντωμαστε ολη τη μερα και μαλιστα ουτε μια στιγμη." [Koichi Tsujimura, Ereignis und Shoki, στο: Japan und Heidegger.]

- Γιατι πουθενα;
 - Αυτο ειναι η δουλεια μου.


Ειναι ενας τροπος να μην υπεισελθω στο "γιατι".

> Heidegger,
Η αρχη του αποχρωντος λογου (Βλ. επισης), GA 10.

Angelus Silesius:
Το ροδο ειναι διχως γιατι· ανθει διοτι ανθει,
Δεν προσεχει τον εαυτο του, δεν ερωτα μηπως κανεις το θωρει.


Το αρρητο της ρησης ... λεει μαλλον [73] οτι ο ανθρωπος στον ληθιοτατο βυθο της ουσιασης του ειναι τοτε μονον αληθινος οταν με τον τροπο του ειναι οπως το ροδο - διχως γιατι.


Και μια
συνομιλια με τον Frédéric Soum

Ο (διαγραμμενος) Εαυτος στο ονειρο, και αλλου

Reseda odorata
Reseda odorata
  
 
 
 
 
Ο Εαυτος στο ονειρο, και αλλου

 

1. Ο Εαυτος στο φως του Ειναι και χρονος του Heidegger.

2. Ο Εαυτος στο φως του Ταυτοτητα και διαφορα του Heidegger.

 3. Κανεις (Βουδισμος-Ζεν)

 4. Ποιος ονειρευτηκε την προηγουμενη νυχτα; (Medard Boss)

 5. Το συμβαν της ψυχοθεραπειας.

 6. Παραβολες

PDF

Κλισεις και πτωσεις του ερωτα

Drehleier [Το
Drehleier [Το

 

 

 

 

Στον τιτλο της ομιλιας αναφερομαι στις "κλισεις και πτωσεις" του ερωτα. Η λεξη μου ηρθε απο τη Γραμματικη, οπου μιλαμε για την "κλιση" και τις "πτωσεις" των ονοματων. Σε αντιθεση μαλιστα με την ονομαστικη, την "ορθη πτωση", η γενικη, η δοτικη και η αιτιατικη καλουνται "πλαγιες πτωσεις". Δεν γνωριζω τι εκανε του αρχαιους Γραμματικους να ονομασουν "πτωση" καθε αναφορα κατα την οποια τα ονοματα υπεισερχονται σε μια σχεση γενους (γενικη), δοσιματος (δοτικη), αιτιασης (αιτιατικη). Βεβαια η λεξη μιλα απο μονη της. Μας λεει πως παραδειγματος χαριν ο ερωτας, οταν δεν ονομαζει αλλα καλειται στη διαπλοκη του με τη ζωη μας, κλινει, δηλαδη πλαγιαζει και πεφτει.

Εχω την αισθηση οτι το ιχνος στο οποιο μας εθεσε αυτη η συντομη αναφορα στη Γραμματικη μπορει να μας δειξει εναν δρομο. Η κατευθυνση του, στο παραδειγμα μας, θα ελεγε καπου τα εξης: Τα παθη του ερωτα ειναι κλισεις και πτωσεις, πλανες δηλαδη καθε λογης που χαλανε, δηλαδη χαλαρωνουν, γερνουν και ριχνουν κατω αυτον που προσβληθηκε απο τον ερωτα. Για τη φυση αυτων των πτωσεων, αλλα και για τη δυνατοτητα μιας ανορθωσης, θα μιλησω με οδηγο ενα απο τα σημαντικοτερα ερωτικα τραγουδια της δυτικης παραδοσης, το Χειμερινο Ταξιδι [Wilhelm Müller, Franz Schubert: Winterreise]

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Πτωσεις
Εισαγωγικα
- Καληνυχτα
- Ο ανεμοδεικτης
- Παγωμενα δακρυα
- Ακαμψια
- Η φλαμουρια
- Ο ταχυδρομος
- Πλημμυρα
- Στο Ποταμι
- Αναδρομη
- Το γερικο κεφαλι
- Το κορακι
- Τελευταια ελπιδα
- Στο χωριο
- Το πρωινο με καταιγιδα
- Απατη
- Ο οδοδεικτης
- Το πανδοχειο
- Πλανερο φως
- Αναπαυση
- Οι παραπλευροι ηλιοι
- Ονειρο ανοιξης
- Μοναξια
- Θαρρος!
- Ο οργανιστας

ΤΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ


Η ομιλια

Προλογος για την επανεκδοση απο ''Το ονειρο''

Η παρουσα μελετη ξεκινησε με την επιστροφη μου στην Ελλαδα αρχες του 1984, μετα απο 13 χρονια διαμονης στη Γερμανια και στην Ελβετια. Αρχικα εκδοθηκε στη γερμανικη γλωσσα. Εδωσα ενα αντιτυπο στον Μαριο Μαρκιδη, κι αυτος με παροτρυνε να μεταφρασω το βιβλιο για τις εκδοσεις «Ερασμος». «Το ονειρο», αναθεωρημενο ως προς τη γερμανοφωνη εκδοση, εμφανιστηκε πριν απο 20 χρονια. Η επιστροφη μου στην Ελλαδα ολοκληρωθηκε ουσιαστικα τοτε.

Στο συγγραφικο μου εργο που ακολουθησε δεν ασχοληθηκα ιδιαιτερα με το θεμα των ονειρων. Βασικα ηταν μονο δυο φορες τα τελευταια χρονια που επανηλθα, και τουτο μετα απο προσκληση συναδελφων μου στη Βιεννη. Τα κειμενα των σχετικων ομιλιων επισυναπτονται σ' αυτην την εκδοση ως Παραρτημα.

Η προταση του Γερασιμου Λυκιαρδοπουλου για επανεκδοση του βιβλιου αποτελεσε την αφορμη να το ξανακοιταξω. Σημερα διακρινω οτι η αλλοτινη ενασχοληση μου με τα ονειρα δεν υπηρξε ελευθερη επιλογη. Κινητοποιηθηκε απο το οτι οι τοτε βασικοι συνομιλητες μου, ο Φρουντ και ο κυριος δασκαλος μου, ο Μενταρντ Μπος, προσεδιδαν στα ονειρα ιδιαιτερη βαρυτητα. Η παρουσα μελετη γραφηκε με τη διαθεση μιας κριτικης συζητησης των θεσεων τους. Κατεβηκα ουτως ειπειν στο δικο τους γηπεδο. Περιηλθα εκτος εδρας. Και πολλες φορες η κριτικη μου επισης ερχεται απο αλλες εδρες: υπαρχουν σημεια οπου ο λογος μου ειναι κακεκτυπος Χαιντεγκερ, Παρμενιδης, Ηρακλειτος. Σε αλλα σημεια λεγονται πραγματα που ανηκουν σ' ενα πιο ελευθερο βλεμμα και που επανερχονται αργοτερα, οπως στα κειμενα του Παραρτηματος.

Με τις τελευταιες ομιλιες λοιπον τα πραγματα εχουν αλλιως. Ηδη ο ενας τιτλος, «Αποηχοι...», μιλα για την εκπεφρασμενη διαθεση να μιλησω για τα ονειρα και παλι, αυτην τη φορα εξω απο τη στενωπο μιας κριτικης αντιπαραθεσης. Οι δασκαλοι δεν ριχνουν πλεον βαρυ ισκιο. Μαζι λειπει και η προθεση να κατατεθει απεναντι τους μια αλλη θεση για τα ονειρα. Αυτα τα κειμενα δεν ειναι συστηματικα. Ειναι σημαδεμενα απο την παροδικοτητα: ξεκινουν απο καπου, φτανουν καπου, σαν διαττοντες - σαν ονειρα.

Στα ματια μου «Το ονειρο» θυμιζει παλια φωτογραφια: Κανεις ειναι ο ιδιος, και παλι δεν ειναι ο ιδιος. Για να μιλησω με τα λογια του Τσουαγκ Τσου απο το «Ονειρο πεταλουδας», που υπηρξε καιριο για τη συγγραφη του βιβλιου και συναμα η αφορμη για το τελευταιο κειμενο του Παραρτηματος, «ετσι ειναι με τη μεταβολη των πραγματων».

PDF

Η περιγραφη ως κοινος τοπος Ψυχοπαθολογιας και Ψυχοθεραπειας


Περιληψη

Η Ψυχοπαθολογια, ανεξαρτητα απο την κατευθυνση που θα ακολουθησει, ξεκινα απο την περιγραφη αυτου το οποιο αιτιαται ο πασχων. Δεν ειναι λοιπον στον αερα αλλα ειναι κοινη υποθεση. Έτσι η περιγραφη δεν εξαντλειται στην παρατηρηση και στην καταγραφη της συμπεριφορας του απο τον θεραποντα. Τα λεγομενα του, με την πρωτη εννοια της λεξης, "θεωρουνται", δηλαδη η κατασταση που αναφερει ο πασχων ερχεται στο βλεμμα και των δυο, την παρατηρουν μαζι, και η συνομιλια τους, με την ειδημονα καθοδηγηση του θεραποντα, σαν μεγεθυντικος φακος, φερνει την κατασταση ολο και πιο αναγλυφα εμπρος στα ματια τους.
Εννοειται οτι σ' αυτην την περιγραφη υπεισερχονται μορφες και σκηνες του παρελθοντος και του μελλοντος που, αν και οχι αισθητηριακα αντιληπτες, ειναι επισης παρουσες.
Το εκαστοτε συμπτωμα, για το οποιο γινεται λογος, μπορει να ιδωθει σαν ενας ξενος και αγνωστος τοπος οπου μιλιεται μια δυσνοητη γλωσσα και κανεις αναποφευκτα θα περιελθει σε συγχυση και θα περιπεσει σε παρανοησεις.
Η εδω εννοουμενη περιγραφη εχει τον χαρακτηρα μιας προθυμης και προσεκτικης κοινης περιδιαβασης, εξερευνησης και τελικα εγκλιματισμου στη χωρα του περιγραφομενου, η οποια ετσι μπορει με τον καιρο να μεταμορφωθει σε ενα μερος φιλοξενο.


Ομιλια

Μια γυναικα λεει, ο αντρας της τελευταια τρωει ανεξελεγκτα, εχει παχυνει, κουραζεται, κι αυτη ολο του λεει να μην τρωει, μια αγωνια, αυτος θυμωνει, καταληγουνε να μαλωνουν, δεν ξερει τι να κανει...
Έτσι ξεκινα μια ψυχοθεραπευτικη συνεδρια.
Προσεχω το λαχανιασμενο και το σπασμωδικο της φωνης της, τον τροπο της που, ξαναμμενη, σαν υπνοβατης, λεει στον αντρα της τα ιδια και τα ιδια, πεφτοντας συνεχως πανω στον τοιχο της οργισμενης του αντιδρασης. Όμως στα λογια της δεν βλεπω τοσο τον αντρα, δεν εχω αυτον ζωντανο μπροστα στα ματια μου. Τη σκηνη την καταλαμβανει σχεδον η γυναικα. Τι θα πουν αυτα; Ότι δεν μιλα για μια δικη του υποθεση, οπως διατεινονται τα λογια της, δηλαδη για το παχος του και για την απειλουμενη υγεια του, αλλα για δικη της υποθεση.
Αυτη ηταν μια πρωτη περιγραφη του παραπανω στιγμιοτυπου. Ας δουμε καποια χαρακτηριστικα της.

1. Ακουω τη γυναικα. Όμως το ακουσμα μου δεν ειναι ακουστικο φαινομενο. Εδω "ακουω" θα πει "βλεπω". Η γυναικα με φερνει στο σπιτι της, στον καυγα με τον αντρα της. Με καθιστα αυτοπτη της σκηνης. Βεβαια ακουω και τον τονο και τα ηχοχρωματα της φωνης της, που μιλανε κι αυτα, που λενε κατι, και μαλιστα κατι αλλο απο τις λεξεις της, και ειναι σαν ενας προβολεας να πεφτει επανω της και να την θετει στο επικεντρο της προσοχης. Αυτην τη σκηνη βλεπω και περιγραφω.

2. Η περιγραφη δεν ενδιαφερεται να ταξινομησει και να εξηγησει, που θα πει: να μεταφρασει τα λογια της γυναικας στη γλωσσα ενος διαγνωστικου η ψυχολογικου μοντελου. Η περιγραφη δεν σκεφτεται – δεν συγκρινει, δεν αξιολογει, δεν συνδεει. Ακουει, βλεπει τα ακουομενα, λεγει τα βλεπομενα. Όπου δεν προκειται για χρονικη αλληλουχια μιας διαδικασιας. Άκουσμα, βλεμμα και λογος ειναι το αυτο. Φαινομενο ενιαιο.

3. Αυτο που βλεπω και περιγραφω στη συναντηση μου με τη γυναικα ειναι ενα στιγμιοτυπο. Εντυπωμα μιας στιγμης. Και διαπερναται ολοτελα απο την εκαστοτητα της στιγμης, το φευγαλεο της, την παροδικοτητα της.
Κατοικουμε στιγμες. Και αυτη η κατοικηση εχει τη δικη της ιδιαιτεροτητα. Ίσως θα ετυχε να δειτε καποιο σκουπιδι στον δρομο, ενα φυλλο η μια πλαστικη σακουλα, πως το ανασηκωνει το αυτοκινητο που περνα απο διπλα του, και στροβιλιζεται στον αερα για να ξαναπεσει σε λιγο καπου αλλου. Και αν προσεξετε περισσοτερο, θα δειτε την διολου ακαμπτη σιγουρια, την διολου εμμονη σταθεροτητα, την διολου σπαστικη ακινησια, την διολου χαζοχαρουμενη ελαφροτητα με την οποια διαγραφει την τρελη του τροχια. Αυτο ειναι στα ματια μου και ενα στοιχειο της θεραπευτικης συναντησης, ισως ενα στοιχειο της ιδιας μας της ζωης.

4. Η εμφαση στην περιγραφη που δεν σκεφτεται - δεν συγκρινει, δεν αξιολογει, δεν συνδεει, μιλα για ενα βλεμμα που ειναι εκει εξω, στο σπιτι της γυναικας και του αντρα της. Ειναι ενα βλεμμα χωρις αναστοχασμο, χωρις προθετικοτητα, χωρις αυτοαναφορα, χωρις εσωτερικοτητα, ναι, χωρις ψυχη. Αυτια, ματια και στομα χωρις ψυχη, χωρις μυαλο, χωρις καρδια. Μετεχουν στα γινομενα αμετοχα - οπως ενα ονειρο στη ζωη μας. Ή οπως η μορφη του ζωγραφου σε καποιους πινακες του Πικασσο. (Bloch 1567)

Προσεξτε αυτην την περιθωριακη μορφη, που ειναι μια ιδεα μονο πιο ζωντανη απο αγαλμα, μια ιδεα μονο εξω απο τον υπνο, μια ιδεα μονο εξω απο τον θανατο, και που ομως ακριβως γι' αυτο αφηνει ανοιχτο το πεδιο για εναν πλουτο απο παρουσιες, ενα πανδαιμονιο μορφων που συνευρισκονται, φιλιες μεταξυ τους.

Η περιγραφη μας δεν εχει τελειωσει. Ήμασταν στο οτι το ζητουμενο στην υποθεση της γυναικας δεν βρισκεται ακομα στον αντρα της και την πολυφαγια του, αλλα στον τροπο με τον οποιο η πολυφαγια του την αφορα. Αυτο ειναι το πρωτο. Και οσο αυτο, δηλαδη η ακομα αγνωστη δικη της υποθεση, την κρατα δεσμια, δεν θα ειναι σε θεση να στραφει στον αντρα της και στο ενδεχομενο προβλημα του πραγματικα.
Και πως μπορουν τα σημαδια, που μου σημαινουν οτι η γυναικα μιλα για δικη της υποθεση, να γινουν θεμα, εκει που τα λογια της εχουν για θεμα τον αντρα της; Απ' οσα ειπε, μου εντυπωνεται η λεξη της "αγωνια". Την ρωταω λοιπον:
- Αυτην την αγωνια, μπορειτε να την περιγραψετε περισσοτερο;
Η γυναικα:
- Έχω την αγωνια οτι θα πεθανει.
Η απαντηση της λεχθηκε καπου βιαστικα και, αν τα λογια της αποδιδονταν σε γραπτη γλωσσα, η τελεια στο τελος θα ηταν εντονη και παχια, σαν να 'λεγε: "Μεχρι εδω ... Φοβαμαι ... Τρομερα πραγματα ... Δε θελω να το σκεφτομαι ..."
Την ρωταω:
- Ας υποθεσουμε οτι οντως πεθαινει. Πως ειναι τοτε;
Η ερωτηση μου την καλει να φερει την εικονα που φοβαται εμπρος στο βλεμμα της, να σταθει απεναντι της και να την αντικρυσει.
Η απαντηση της:
- Θα φταιω.
Τωρα βλεπουμε καθαροτερα πως η πολυφαγια του αντρα της ειναι δικη της υποθεση. Ειναι υπευθυνη γι' αυτον. Κι εδω διακρινουμε ενα πεμπτο χαρακτηριστικο της περιγραφης:

5. Η περιγραφη δεν ειναι δικη μου, του θεραπευτη, αλλα κοινη μας υποθεση. Βρισκομαστε εμπρος στην εικονα και την παρατηρουμε, συμβαλλοντας ο καθενας με το δικο του. Και ειναι σαν να μιλουμε με ενα στομα και μια φωνη. Δεν ειναι δυο εγω που αλληλοσυμπληρωνονται αλλα ματια που εναλλασσονται και στοματα που διαδεχονται το ενα το αλλο. Και η εικονα γινεται ολο και πιο πολυχρωμη, πολυποικιλη, πολυδιαστατη.

Και συνεχιζουμε. Διοτι η γυναικα θα μπορουσε ποτε να πει "Θα φταιω" αν δεν ηταν κατα καποιον τροπο προκατειλημμενη ωστε να αντιδρα ετσι και οχι αλλιως; Μπορει ποτε τετοια λογια να ειπωθουν απο το πουθενα; Μηπως στο "θα φταιω" βλεπουμε να διαγραφονται αχνα στον αερα μορφες μιας ακομη αγνωστης ιστοριας;
Βλεπει κανεις πως τα πραγματα αναπτυσσουν εναν δικο τους ρυθμο και, αν ξερουμε να του ανταποκριθουμε, καθοδηγουνε τα βηματα μας με μια σιγουρια απειρως ανωτερη απο την πιστη σε μια ερμηνεια και στη θεωρια στην οποια στηριζεται. Ειναι η σιγουρια του σκουπιδιου στην ασφαλτο.
"Θα φταιω", λεει η γυναικα. Αντιλαμβανομαι το προκατειλημμενο των λογων της, την ρωτω:
- Αυτο το "θα φταιω", σας λεει κατι; Που το πρωτογνωρισατε; Ποτε το πρωτακουσατε; Ποτε το πρωτοειπατε; Ξερετε;
Η γυναικα ανακαλει μια σκηνη. Μικρη, στο πατρικο της, πηγαινει στην τουαλετα. Εκει ειναι η μητερα και κρατα στα χερια της μια ματωμενη σερβιετα. Το κοριτσι τρομαζει στη θεα του αιματος και ακουει τη μητερα να της λεει: "Βλεπεις, οταν με στεναχωρεις, τι παθαινω;"

6. Εδω δεν γινεται καποιου ειδους συνειρμικη η ερμηνευτικη συνδεση της παρουσας ιστοριας με μια παρελθουσα. Τα παρελθοντα ειναι παροντα εδω και τωρα. Έτσι δεν χρειαζονται συνδεσεις αλλα απλα η περιγραφη αυτου που ειναι, οπως ειναι. Φτανει να θυμομαστε οτι το παρον δεν περιοριζεται στις αισθητηριακα αντιληπτες παρουσιες. Την ωρα που η γυναικα μαλωνει με τον αντρα της και πλημμυριζεται απο αγωνια γιατι "θα φταιει", δεν βρισκεται μονο στο σπιτι της με τον αντρα της. Ειναι παρουσα και η μητερα της, που ερχεται απο αλλον χρονο και απο αλλον τοπο, την μεταφερει και παλι εκει, στον αλλο χρονο και τοπο, και η γυναικα ακουει με τα αυτια του αλλοτινου κοριτσιου στην πορτα της τουαλετας κι επιφορτιζεται με ενα φταιξιμο εφιαλτικο, καθοτι συγκεχυμενο και ακατανοητο.
Η γυναικα, μαλωνοντας με τον αντρα της, βρισκεται εκτος τοπου και χρονου, πεφτει σ' εκεινη την παλια συγχυση, σαν σε παραληρημα. Όντας σαν σε ναρκη, ξεχνα οτι δεν ειναι πια το μικρο κοριτσι στο πατρικο του.
Το "εκτος τοπου και χρονου" δεν ειναι μια κριση δικη μας. Ειναι παρον φαινομενο. Δειχνεται. Το αντιλαμβανονται τα αυτια που ακουν, τα ματια που βλεπουν, το στομα που περιγραφει. Που δειχνεται; Στο "παραληρητικο" του τροπου της, οπου στον σημερινο καυγα η γυναικα δεν αποτεινεται πραγματικα στον αντρα της, ειναι κυριολεκτικα αλλο-παρμενη. Αν την ρωτουσατε, ισως θα σας ελεγε πως εκεινη την ωρα δεν ειναι απλα στο σπιτι της μαζι του αλλα και σ' ενα δικαστηριο στην πορτα της τουαλετας, πως αποτεινεται σε μια μορφη που εχει μαζι στοιχεια του αντρα και της μητερας της, πως δεν ειναι μονο η γυναικα που νοιαζεται για τον αντρα της αλλα συγχρονως και προπαντων η ανηλικη κατηγορουμενη για ανθρωποκτονια απο αμελεια.
Το παρελθον δεν εχει παρελθει αλλα ειναι παρον. Αυτο ειναι που την χαλαει, την αρρωσταινει, την κανει πασχουσα. Έτσι εκφραζεται η παραβιαση των μετρων του χρονου και του τοπου. Και απο εδω θα μπορουσε να εννοηθει μια Ψυχοπαθολογια, μια διακριση φυσιολογικου και παθολογικου που δεν θεσπιζεται απο την ψυχιατρικη επιστημη αλλα υπαγορευεται απο τα ιδια τα πραγματα.

7. Επειδη η συγχυση της γυναικας καταδειχθηκε μεσα απο την κοινη μας περιγραφη, και βεβαια με τον τροπο της ψυχοθεραπευτικης τεχνης, στον οποιο εδω δεν μπορω να επεκταθω, εγινε αντιληπτη απο τη γυναικα αβιαστα. Τουτο ομως θα πει οτι ειδε την κατασταση πλεον με αλλα ματια - και μαλιστα οχι απο πιστη στην αυθεντια μου αλλα μεσα απο ενα καθαροτερο βλεμμα για το πως εχουν τα πραγματα. Όμως ακριβως σε τουτο εγκειται το θεραπευτικο.
Το θεραπευτικο της περιγραφης, οπως την εννοω, βρισκεται λοιπον σε μια μετατοπιση. Ο τοπος του ανθρωπου που ερχεται στον θεραπευτη στοιχειωνεται απο πολλα και ποικιλα φαντασματα, οπως η μορφη της μητερας στο στιγμιοτυπο που ανεφερα. Η ιδια η περιγραφη, στον βαθμο που θα ευτυχησει, θα μας φερει σε εναν τοπο που δεν ειναι αλλος απο τον εδωδιμο κοσμο, απελευθερωμενο απο μορφες παρεισακτες. Έτσι π.χ. η παρελθουσα κατασταση αναγνωριζεται σαν τετοια και καποτε αφηνεται να παρελθει, να χαθει στο παρελθον στο οποιο ανηκει. Τοτε τα παροντικα πραγματα αποκτουν τη ζωντανια τους και ο ανθρωπος τη γαληνη του, ακομα και μεσα σε θυελλες. Τα προβληματα αποκαλυπτονται ως ψευδοπροβληματα, οπως εκεινο το "φταις-φταιω" που εχει καθηλωσει στη μεγγενη του μητερα και κορη.

Ας θυμηθουμε τωρα τα επτα χαρακτηριστικα της περιγραφης που αναφερθηκαν: Άκουσμα που βλεπει και λεγει, χωρις σκεψη και κριση και ερμηνεια, διαγοντας στην παροδικοτητα της στιγμης, κενο απο εσωτερικοτητα, με μια συμμετοχη αμετοχη, υποθεση κοινη του θεραπευτη και του πασχοντα, οπου διακρινονται τα ορια τοπου και χρονου, οι ποικιλες παραβιασεις τους και συναμα η ιαματικη αναγνωριση και αποδοχη τους.
Η εδω εννοουμενη περιγραφη ειναι κατι σαν τροπος ζωης, εγκλιματισμος στο παρον, στα πραγματα, οπως ειναι. Εξοικειωνει με μια ελευθερια απο την προθετικοτητα, δηλαδη απο στοχους, απο επιθυμια και φοβο, απο βουληση και αμυνα, απο ενεργητικοτητα και παθητικοτητα, οταν αυτα παραβιαζουν τα μετρα και εννοουν να επιβαλουν το δικο τους. Κανεις γνωριζει τον εαυτο του και με μιαν αλλη μορφη, πιο ανιδιοτελη, που θα πει με ενα λιγοτερο εμφατικο, λιγοτερο επιμονο εγω. Όσο αφανεστερο το εγω, δηλαδη οσο περισσοτερο εναρμοσμενο στα ορια τοπου και χρονου, τοσο εναργεστερη η λαμψη του κοσμου στην απλα της στιγμης.

Αυτα που σας ανεφερα δεν συνιστουν προταση για μια θεραπευτικη θεωρια και τεχνικη, δεν επιδιδονται σε συγκρισεις με τρεχουσες σχολες και μεθοδους. Όπως και στη γενικοτερη συγγραφικη και διδακτικη μου δραστηριοτητα, εχουν εναν χαρακτηρα αυτοπαρουσιασης. Παρουσιασης ενος θεραπευτη. Θα μπορουσε να εχει ενα νοημα για εκεινον που, γνωριζοντας ετσι εναν θεραπευτη, και αντιπαρατιθεμενος μ' αυτον, θα προχωρουσε στον δρομο της διαμορφωσης του δικου του θεραπευτικου τροπου. Τιποτα περισσοτερο.
PDF

Αποηχοι απο το ''Ονειρο Πεταλουδας''




[Ομιλια της 1ης Ιουνιου 2007 στην Βιεννη στο πλαισιο της ημεριδας του Αυστριακου Ινστιτουτου της Daseinsanalyse για Ψυχοθεραπεια, Ψυχοσωματικη και Βασικη Έρευνα "Το ονειρο και η σημασια του στην πρακτικη της ψυχοθεραπειας".]

Καποτε ο Dschuang Dschou ονειρευτηκε πως ηταν πεταλουδα, πεταλουδα που πεταριζε, ενοιωθε καλα κι ευτυχισμενη και δεν ειχε ιδεα για τον Dschuang Dschou. Έξαφνα ξυπνησε: εδω ηταν και παλι ο Dschuang Dschou, πραγματικος κι αληθινος. Και τωρα δεν ξερω αν ο Dschuang Dschou ονειρευτηκε πως ειναι πεταλουδα η αν η πεταλουδα ονειρευτηκε πως ειναι ο Dschuang Dschou ...

Κυριες και κυριοι, αυτο ειναι το "Όνειρο πεταλουδας" του Dschuang Dschou. Σ' αυτην την διατυπωση το γνωρισα απο τα βιβλια του Medard Boss για τα ονειρα. Στο πρωτο βιβλιο προτιθεται ως μοττο. Στο δευτερο βιβλιο εισαγει τη συζητηση περι της λεγομενης "ουσιας του ονειρου". Ειναι περιεργο το οτι, απ' οσο γνωριζω, ο Boss ποτε δεν υπεισερχεται σ' αυτο το κυριολεκτικα εξεχον ονειρο. Ακομα πιο περιεργο ειναι οτι η αντιληψη του για τα ονειρα πηρε αλλη κατευθυνση. Διοτι στο Indienfahrt eines Psychiaters [Ταξιδι ενος ψυχιατρου στην Ινδια], δηλαδη ηδη πριν απο το πρωτο βιβλιο για τα ονειρα, παραθετει τα λογια ενος Ινδου σοφου: "Κανενας ανθρωπος δεν ονειρευεται μια δυσκινητη, θωρακισμενη χελωνα αν δεν βρισκεται ο ιδιος σε διαθεση χελωνισια, στενοχωρη και δυσβαστακτη" . Εδω το ονειρο ειναι ταιριαγμενο στην διαθεση του ξυπνητου ανθρωπου. Καθοτι η "χελωνισια, στενοχωρη και δυσβαστακτη" ζωη του στον ξυπνο καθοριζει το ονειρο του. Το ντουετο ξυπνος-ονειρα ερμηνευεται αποκλειστικα ως προς τον ανθρωπο, και μαλιστα ως προς τον ξυπνητο ανθρωπο. Ο Ινδος σοφος και ο Medard Boss ποτε δεν θα ελεγαν: "Και τωρα δεν ξερω αν ο ανθρωπος ονειρευτηκε πως ειναι χελωνα η αν η χελωνα ονειρευτηκε πως ειναι αυτος ο ανθρωπος ..."

Και ομως. Όπως ειπα, σε διακριτα σημεια των βιβλιων που αναφερθηκαν κανεις πεφτει σ' αυτην ακριβως την ονειρικη ιστορια. Αυτη στεκει εκει σαν ενας ξενος, η σαν ο τρελος του χωριου, που στα ματια του οι σοβαρες δουλειες και οι εγνοιες γινονται μια τρυπα στο νερο. Μου φανηκε σαν ο Boss να ειχε βαλει στη σκηνη της ερμηνειας του των ονειρων κι εναν τρελο, που ματαια περιμενει τη σειρα του να ερθει. Ειπα μετα το τελος της παραστασης να μεινω στην αιθουσα και να περιμενω κι εγω τον τρελο να κουνηθει και ν' ανοιξει το στομα του. Όμως ο τρελος "κατοικει ποιητικα". Αυτο που μπορεσα να πιασω απο το παιξιμο του, το παρουσιασα σε μια μελετη που εμφανιστηκε πριν απο εικοσι χρονια με τον τιτλο "Το ονειρο".

Η μικρη ιστορια του "ονειρου πεταλουδας" εχει και συνεχεια. Σας διαβαζω την ιστορια ολοκληρη, οπως αποδιδεται σε μια νεοτερη μεταφραση:
Καποτε ο Dschuang Dschou ονειρευτηκε πως ηταν πεταλουδα - μια χαρωπη πεταλουδα που χαιροτανε τη ζωη της και δεν γνωριζε τιποτα για καποιον Dschou.
Άξαφνα, καθως ξυπνησε, ηταν ο Dschou με σαρκα και οστα.
[
Ερωτηση:]
'Όμως δεν ξερω αν ο Dschou ονειρευτηκε πως ειναι πεταλουδα η αν η πεταλουδα [τωρα] ονειρευεται πως ειναι ο Dschou.'
[
Αντιρρηση:]
'Όμως αναμεσα στον Dschou και στην πεταλουδα θα 'πρεπε βεβαια να υπαρχει μια διαφορα!'
[
Καταληξη:]
'Αυτο ειναι που λεμε μεταβολη των πραγματων.'


Ποιος ειναι λοιπον αυτος ο ανθρωπος που ονειρευτηκε οτι ειναι πεταλουδα και λεει για τον εαυτο του, και το εννοει, οτι καλλιστα θα μπορουσε να ειναι ονειρο μιας πεταλουδας;
Τον περασμενο Δεκεμβρη σε μια ομιλια συζητησα απο μια αποψη τη συμβολη του Freud. Προς το τελος ειπα: "… η σημερινη μου ομιλια ειναι συνομιλια, …"• κατοπιν αποταθηκα στους παρευρισκομενους: "… γιατι εσεις την γραψατε. Καθοσον δεν προκειται για παραληρημα, δεν αφορα μονο εμενα αλλα κι εσας και ολους μας – και τον Freud, που συγκαταλεγεται στους συγγραφεις της ομιλιας."

Ήταν μια αλλοκοτη εμπειρια. Αυτα τα λογια δεν τα εβαλα εγω στο χαρτι. Μου υπαγορευτηκαν. Αυτα οδηγουσαν το χερι μου. Ειχαν βεβαια καποιο νοημα, ομως ηταν κι ολοτελα ξενα. Αργοτερα, και μαλιστα κατα την προετοιμασια της σημερινης ομιλιας, μου φανηκε πως σ' αυτα αναγνωρισα εναν αποηχο του "ονειρου πεταλουδας". Τοτε το παραπανω παιχνιδισμα ομιλητη και ακροατων θα ηταν οπως το παιχνιδισμα αναμεσα στον Dschuang Dschou και την πεταλουδα.

Αφου εγραψα αυτες τις γραμμες θυμηθηκα ενα ανεκδοτο για τον Picasso: Στο Παρισι, κατα την γερμανικη κατοχη, καποιοι γερμανοι αξιωματικοι πηγαν στο ατελιε του. Εκει εστεκε η "Guernica". "Εσυ το εκανες αυτο;", τον ρωτησαν. Ο Picasso απαντησε: "Όχι. Εσεις."

"Ειναι παιδια πολλων ανθρωπων τα λογια μας", λεει ενας στιχος του Γιωργου Σεφερη.

Ίσως ο,τι κανει κανεις δεν συμβαινει μονο στο ονομα του και για λογαριασμο του. Στο εργο του Beckett Waiting for Godot [Περιμενοντας τον Γκοντο], ο Estragon κι ο Wladimir περιμενουν καποιον που δεν γνωριζουν. Μια αλλη φιγουρα ειναι ο Pozzo. Καλει σε βοηθεια. Ο Estragon κι ο Wladimir αναρωτιουνται, να τον ξυλοφορτωσουν η να τον βοηθησουν. Τελικα μιλαει ο Wladimir:
Μη χανουμε την ωρα μας με αχρηστα λογια. Παυση. Με σφοδροτητα. Θα κανουμε κατι οσο εχουμε την ευκαιρια! Δε μας χρειαζονται καθε μερα. Όχι βεβαια πως μας χρειαζονται προσωπικα. Άλλοι θ' ανταποκρινονταν στην περισταση το ιδιο καλα, αν οχι και καλυτερα. Αποτεινονταν σ' ολη την ανθρωποτητα αυτες οι κραυγες για βοηθεια που ακομα κουδουνιζουν στ' αυτια μας! Μα σ' αυτο το μερος, σ' αυτη τη στιγμη του χρονου ολη η ανθρωποτητα ειμαστε μεις, ειτε μας αρεσει ειτε οχι. Ας το αξιοποιησουμε πριν ειναι πολυ αργα! Για μια φορα ας εκπροσωπησουμε επαξια τη σιχαμερη γενια οπου μας ξεβρασε μια σκληρη μοιρα!

Λενε πως παλια στη Σικελια, οταν η γυναικα ειχε ωδινες, ειχε κοιλοπονο κι ο πατερας. (Το νοστιμο της υποθεσης ειναι οτι καποιες φορες ο αντρας που ειχε κοιλοπονο δεν ηταν κι ο συζυγος ...) Μια παρομοια εμπειρια, αν και λιγοτερο θεαματικη, μας ειναι δυνατη οταν για παραδειγμα στο δρομο βλεπουμε μια μητερα να χαστουκιζει το παιδι της. Μπορει το χαστουκι να πονεσει κι εμας, μπορει και το δικο μας χερι να χτυπησει το παιδι. Μια ακομα λιγοτερο θεαματικη εμπειρια: Καθομαι στο καφενειο. Έξω περνα κοσμος, αντρες και γυναικες, νεοι και γεροι. Άραγε παραειναι τραβηγμενο, μαζι με τον Dschuang Dschou να αναρωτηθουμε: Λοιπον ειμαι αυτος που καθεται στο καφενειο και βλεπει εξω τη γρια να περναει, η ειμαι η γρια που περνα διπλα απο εναν αντρα καθισμενο στο καφενειο;

Εδω ας σταματησουμε επιτελους κι ας υπεισελθουμε σε μια ευλογη ενσταση. Αυτη λεει λοιπον: "Οι ακροατες σου δεν εγραψαν πραγματικα την ομιλια σου• οι Γερμανοι αξιωματικοι δεν ζωγραφισαν την Guernica πραγματικα• ο Σικελος δεν εχει πραγματικες ωδινες• η μητερα δεν χτυπαει εσενα• δεν εισαι γρια γυναικα." Όμως ποιος εγειρει αυτην την ενσταση; Δεν ειναι αυτος που θεωρει πραγματικο μονο ο,τι βλεπουν τα ματια του και ακουνε τ' αυτια του; Δεν ειναι αυτος που κοιταζει το δαχτυλο οταν καποιος του δειχνει το φεγγαρι ;

Σε ολους τους αιωνες ειμαστε απομακροι μεταξυ μας, και μαλιστα ουτε λεπτο δεν ειμαστε χωριστα• συναντωμαστε ολη μερα, και μαλιστα ποτε ουτε για μια στιγμη.
Ειναι λογια του δασκαλου του Ζεν Daito . Θα μπορουσαν καλλιστα να προερχονται απο τον Ηρακλειτο. Αυτος δηλαδη θα ελεγε: "Κοντα και μακρια, εαυτος και αλλος ειναι το αυτο."

Βρισκομαστε στους αποηχους του "ονειρου πεταλουδας". Τωρα θα επιχειρησουμε να πλησιασουμε αυτες τις εμπειριες περισσοτερο. Ένα, αυτη τη φορα πραγματικο, αποσπασμα του Ηρακλειτου λεει:
ΘΝΗΤΟΙ ΑΘΑΝΑΤΟΙ ΑΘΑΝΑΤΟΙ ΘΝΗΤΟΙ ΖΩΝΤΕΣ ΤΟΝ ΕΚΕΙΝΩΝ ΘΑΝΑΤΟΝ ΤΟΝ ΔΕ ΕΚΕΙΝΩΝ ΒΙΟΝ ΤΕΘΝΕΩΤΕΣ
Δεν προκειται για αθανατους και θνητους που βρισκονται σε μια σχεση μεταξυ τους. Οι μεν αποκαλουνται ΘΝΗΤΟΙ ΑΘΑΝΑΤΟΙ, οι δε ΑΘΑΝΑΤΟΙ ΘΝΗΤΟΙ. Οι αθανατοι ειναι, επι-βιωνοντας τον θανατο των θνητων• οι θνητοι ειναι, απο-βιωνοντας τον βιο των αθανατων.

Περι τινος προκειται εδω; Ο Martin Heidegger στην παραδοση του για τον Ηρακλειτο διευκρινιζει την λεξη ΦΥΣΙΣ ως εξης:
Παντου ειναι (...) μια αμοιβαια παρ-ουσιαση ολων των οντων.
Εδω το "παρ-ουσιαση" πρεπει να ακουστει μεταβατικα: το ενα παρ-ουσιαζει το αλλο. Το πως γινεται, ισως μπορουμε, σε μια ορισμενη οπτικη, να το υποψιαστουμε αν ακουσουμε μερικους στιχους απο το ποιημα του Paul Celan "Es ist alles anders [Ειν' ολα αλλιωτικα]". Κανουν λογο για τον Ρωσσο ποιητη Ossip Mandelstamm:
[…]
το ονομα ‘Ossip ερχεται κατα σενα, του λες
αυτο που ηδη γνωριζει, το παιρνει, σου το παιρνει, με χερια,
του λυνεις το μπρατσο απο τον ωμο, το δεξι, το αριστερο,
κολλας στη θεση τους τα δικα σου, με χερια, με δαχτυλα, με γραμμες,
- ο,τι ξεκοπηκε δενει και παλι -
να, τα 'χεις, να, παρ' τα, να, τα 'χεις και τα δυο,
τ' ονομα, τ' ονομα, το χερι, το χερι,
να, παρ' τα ενεχυρο,
τα παιρνει κι αυτος κι εχεις
παλι ο,τι ειναι δικο σου, ο,τι ηταν δικο του

[…]

Μια αλλη φιγουρα που ανταποκρινεται στο θεμα μας, δηλαδη στην περιγραφη της εμπειριας αποηχων του "ονειρου πεταλουδας", ειναι ο μαντης Τειρεσιας οπως εμφανιζεται στο ποιημα του T. S. Eliot The Waste Land [Η ερημη χωρα]. Σ' αυτο το ποιημα ο Eliot επεσυναψε σημειωσεις. Εκει γραφει:
Ο Τειρεσιας, παροτι ειναι απλος παρατηρητης και οχι καποιος "χαρακτηρας", ειναι το σημαντικοτερο προσωπο στο ποιημα καθως ενωνει ολα τα υπολοιπα.
Ακριβως οπως ο μονοφθαλμος εμπορος […] συντηκεται με τον Φαιακα ναυτικο, κι αυτος δεν διακρινεται τελειως απο τον Ferdinand, τον πριγκιπα της Ναπολης, ολες οι γυναικες ειναι μια γυναικα, και τα δυο φυλα συναντωνται στον Τειρεσια. Πρακτικα αυτο που βλεπει ο Τειρεσιας ειναι η ουσια του ποιηματος. Όλο το αποσπασμα του Οβιδιου εχει μεγαλο ανθρωπολογικο ενδιαφερον.


Στις Μεταμορφωσεις του Οβιδιου ο Τειρεσιας για εφτα χρονια ειχε παρει μορφη γυναικας. Το "μεγαλο ανθρωπολογικο ενδιαφερον" αναφερεται στο οτι στον Τειρεσια "τα δυο φυλα συναντωνται". "Ένα φυλο" λεει στον Georgk Trakl . Και ο Rimbaud σε μια απο τις "Εκλαμψεις" του με τον τιτλο ANTIQUE προσφωνει τον υιο του Πανος και λεει: "Η καρδια σου χτυπα σ' αυτην την κοιλια οπου κοιμαται το διπλο φυλο."
Στην "Ερημη χωρα" λοιπον γινεται μια μιζερη ερωτικη συναντηση αναμεσα σε μια γραμματεα κι εναν νεαρο υπαλληλο. Μιλα ο Τειρεσιας:
Εγω ο Τειρεσιας, αν και τυφλος, εγω, σφυζοντας αναμεσα σε δυο ζωες,
Εγω ο Τειρεσιας, ενας γερος με ρυτιδιασμενες θηλες
Αντιληφθηκα τη σκηνη και προφητεψα τα υπολοιπα
Κι εγω τον περιμενα τον ερχομενο επισκεπτη
Και λιγο αργοτερα:
Κι εγω ο Τειρεσιας τα προϋπεφερα ολα
Όσα εκτυλιχτηκαν πανω σ' αυτο το ντιβανι η κρεβατι


Ερωτω και παλι: Ποιος ειναι λοιπον αυτος ο ανθρωπος που ονειρευτηκε οτι ειναι πεταλουδα και λεει για τον εαυτο του, και το εννοει, οτι καλλιστα θα μπορουσε να ειναι ονειρο μιας πεταλουδας; Ποιος ειναι ο Picasso; Ποιος ειναι ο Σικελος πατερας κι ο ανθρωπος στο καφενειο; Ποιοι ειναι ο Wladimir και ο Τειρεσιας; Ποιοι ειμαστε;

Εμπειριες, οπως οι προηγουμενες, δεν ειναι δυνατες οσο παρασταινουμε τον εαυτο μας μονο μεσα απο τον δικο του βιο και την δικη του πολιτεια. Διοτι ετσι εχουμε καθηλωθει σε μια μορφη και σε μια ταυτοτητα και κατανοουμε τον εαυτο μας απο αυτην τη εκαστοτε μορφη και ταυτοτητα. Τοτε ο Dschuang Dschou ειναι απλα ο Dschuang Dschou και η πεταλουδα απλα πεταλουδα. Οι παρατηρησεις του Dschou για το ονειρο του θα ηταν αδιανοητες.

Ποιος ειναι ο ανθρωπος; Ο Martin Heidegger ειπε οτι το Ειναι δεν ανευρισκεται πουθενα μεταξυ των οντων. Αντιστοιχα το Ειναι του ανθρωπου δεν ανευρισκεται πουθενα στον βιο και στην πολιτεια του ανθρωπου, πουθενα στα ανθρωπινα καν.

Ο Paul Celan το λεει στην δικη του γλωσσα:
ΚΡΥΣΤΑΛΛΟΣ
Μη ψαξεις στα χειλη μου το στομα σου,
μη μπρος απ' την πορτα τον ξενο,
μη στο ματι το δακρυ.
Εφτα νυχτες ψηλοτερα πλανιεται κοκκινο προς κοκκινο,
εφτα καρδιες βαθυτερα βαραει το χερι στην πορτα,
εφτα ροδα αργοτερα κελαρει το πηγαδι.


Το απ-ανθρωπο Ειναι του ανθρωπου δεν ειναι απλα φιλοσοφικη εννοια. Ειναι εμπειρατο. Ο πρωιμος Heidegger το εμπειραθηκε στο ονομα της "αυθεντικης πληξης" και του "αυθεντικου αγχους". Στην πορεια αυτης της εμπειριας λεει: "Τα οντα εξολισθαινουν" . Τουτο θα μπορουσε να σημαινει πως κανεις βρισκει τον εαυτο του ακριβως εκει οπου εχει χασει τα παντα - ακομα και το ιδιο το χασιμο. Πρωτα εμπρος σ' αυτην την απο-καλυψη, σ' αυτο το ξεγυμνωμα ολα γινονται αναλαφρα και παιχνιδιζουν μεταξυ τους ελευθερα. Τοτε πρωτα Ειναι του ανθρωπου και Ειναι ειναι το αυτο (Παρμενιδης) . Τοτε πρωτα ειμαστε "μια συνομιλια" (Hölderlin) .

Για την υπαρξιακη επιταγη μιας τετοιας συνομιλιας ο Ιαπωνας νοητης Keiji Nishitani γραφει:
Αυτο το αιτημα ειναι σαν τομη, διοτι μας καλει να επιστρεψουμε στον πηγαιο μας "εαυτο" […], να απεκδυθουμε απαξ δια παντος εκεινων των παγιωμενων σχηματων και προτυπων που εγκλειουν την σκεψη, την αισθηση και την βουληση μας σε τυποποιημενα και φαινομενικα αιωνια πλαισια. Καλουμαστε να επιστρεψουμε στο πλεον θεμελιακο επιπεδο, οπου ο ανθρωπος ειναι απλως ανθρωπος η πλεον μονο γιος του ανθρωπου, τιποτα λιγοτερο και τιποτα περισσοτερο· οπου ειναι ολοτελα εκθετος, ασκεπος, γδυτος, με αδεια χερια, ανυποδητος, ομως επισης οπου μπορει και ν' ανοιξει το ενδοτατο της καρδιας του απεριφραστα. 

Τι βλεπουν τα ματια αυτου για τον οποιο "τα οντα εξολισθαινουν", ο οποιος ειναι "απλως ανθρωπος" κι ετσι "μπορει απεριφραστα ν' ανοιγει τα ενδοτατα της καρδιας του"; Ο Nishitani παραθετει απο το κατα Μαρκον Ευαγγελιο:
Και εκπορευομενου αυτου εκ του ιερου λεγει αυτω εις των μαθητων αυτου, Διδασκαλε, ιδε ποταποι λιθοι και ποταπαι οικοδομαι. Και ο Ιησους ειπεν αυτω, Βλεπεις ταυτας τας μεγαλας οικοδομας; Ου μη αφεθη ωδε λιθος επι λιθον ος ου μη καταλυθη. (Κατα Μαρκον 13:I,2)
Όπου παρατηρει:
Όμως τα κτισματα δεν χρειαζεται πρωτα να καταρρευσουν, δεν χρειαζεται πρωτα στην θεση τους να φυτρωσει χορταρι. Η Γκιντζα [περιοχη στο κεντρο του Τοκιο], σ' ολη της την λαμπροτητα, ειναι οπως μια στεπα. Ειναι οπως μια φωτογραφια σε διπλο φωτισμο. Πρωτα ενας τετοιος διπλος φωτισμος αφηνει να αναδυθει καν η προσληψη της πραγματικοτητας. Η αληθινη πραγματικοτητα ειναι διπτυχη. Σ' εκατο χρονια κανενας απ' τους ανθρωπους που τωρα περπατανε στην Ginza, νεος η γερος, αντρας η γυναικα, δεν θα βρισκεται πια στην ζωη. Αφου λεγεται πως μια στιγμη ειναι δεκα χιλιαδες χρονια και δεκα χιλιαδες χρονια ειναι μια στιγμη. Σε μια τετοια εκλαμψη, στο φως ενος τετοιου "πνευματικου οφθαλμου", αυτο που θα ειναι επικαιρο σ' εκατο χρονια ειναι επικαιρο ηδη σημερα. Σ' εναν τετοιο διπλο φωτισμο κανεις μπορει λοιπον να δει τους ζωντανους, ετσι οπως ειναι - υγιεις και ζωηροι -, σαν νεκρους. "Συσπαση κεραυνου -/ Στο προσωπο μου / Χορτα της στεπας!" Τουτο ειναι επισης ενα ποιημα για την Γκιντζα.

Εδω ο Nishitani κανει λογο ακριβως για την "Έρημη χωρα" του Eliot:
Το ματι γι' αυτην την διπλη θεαση μπορει κανεις να το βρει και σε μερικους μοντερνους δυτικους ποιητες. Στον Τ. Σ. Eliot λεει:
Ανυπαρκτη πολιτεια,
Κατω απο την καφετια ομιχλη μιας χειμωνιατικης χαραυγης,
Ένα πληθος χυνονταν πανω στην Γεφυρα του Λονδινου, τοσοι πολλοι,
Δεν το 'χα σκεφτει πως ο θανατος ειχε ξεκανει τοσους πολλους.
Ο Nishitani συνεχιζει:
Στον τελευταιο στιχο, μια περιγραφη της κηδειας στην Κολαση του Dante, δειχνει πως οι ανθρωποι ξεχυνονται πανω στην Γεφυρα του Λονδινου. Η δραστηρια πολη Λονδινο, μια οφθαλμοφανης πραγματικοτητα, εμφανιζεται στον ποιητη ως αυτη τουτη ως "ανυπαρκτη", που θα πει: ως νεκρη. […]
Ένας τετοιος διπλος φωτισμος αρμοζει στην αληθινη οψη των πραγματων στην πραγματικοτητα τους. Την απαιτουν τα ιδια τα πραγματα.


Σ' ενα αποσπασμα του Ηρακλειτου λεει:
ΤΑΥΤΟ Δ ΕΝΙ ΖΩΝ ΚΑΙ ΤΕΘΝΗΚΟΣ ΚΑΙ [ΤΟ] ΕΓΡΗΓΟΡΟΣ ΚΑΙ ΚΑΘΕΥΔΟΝ ΚΑΙ ΝΕΟΝ ΚΑΙ ΓΗΡΑΙΟΝ ΤΑΔΕ ΓΑΡ ΜΕΤΑΠΕΣΟΝΤΑ ΕΚΕΙΝΑ ΕΣΤΙ ΚΑΚΕΙΝΑ ΠΑΛΙΝ ΜΕΤΑΠΕΣΟΝΤΑ ΤΑΥΤΑ
Εδω γινεται λογος για τον Dschuang Dschou και την "μεταβολη των πραγματων". Στην λεξη ΜΕΤΑΠΤΩΣΙΣ "ΜΕΤΑ" θα πει "με". Εδω το "με" λεει πως ζωντανο και πεθαμενο και ξυπνιο και κοιμισμενο και νεανικο και γερικο δεν ειναι αντιθετικα ζευγη αλλα συνιστουν ενα κοινοβιο, καπου με την εννοια του "διπλου φωτισμου" του Nishitani: Όπου το ενα ειναι η περι-πτωση, συμ-πιπτει και τ' αλλο. Ειναι μια "ελευθερα μετεωρη", χρησιμοποιω αυτην την εκπληκτικη λεξη του Freud, ειναι μια ελευθερα μετεωρη μεταβαση απο τη μια μορφη στην αλλη• δεν καθηλωνεσαι σε καμια• δεν απαρνεισαι καμια.

Απο εδω μπορει να διαβαστει το ποιημα του Paul Celan ΤΟΣΑ ΑΣΤΡΑ απο την συλλογη "Του κανενος το ροδο" και μαζι επιτρεπει στο ζητουμενο να φανερωθει σ' ενα αλλο φως:
[...]
ξερω,
ξερω και ξερεις, ξεραμε,
δεν ξεραμε,
αλλωστε εδω ειμασταν κι οχι εκει,
και καποτε, οταν
μονο το τιποτα εστεκε μεταξυ μας, βρισκαμε
ο ενας τον αλλο ολοτελα.


Βρισκομαι σε αποηχους του "ονειρου πεταλουδας". Μου φαινεται σαν η "αφανης αρμονια" τους (Ηρακλειτος) να υπαινισσεται πως, συμφωνα μ' εναν λογο του Hölderlin, ειναι μορφες ενος "κοινου πνευματος". Καθοσον ημουν σε θεση να του ανταποκριθω, το πνευμα αυτο με σημαδεψε μεταξυ αλλων και ως θεραπευτη.

Μια παρατηρηση ακομη, που θα μπορουσε να μας αφορα, εμας, τους ταγμενους στην φαινομενολογια: Εαν εχει νοημα να επανελθουμε "στα πραγματα καθαυτα", να τα αφησουμε να δειχνονται ετσι οπως δειχνονται αφεαυτων, εαν εμεις οι ανθρωποι, οι αφορωμενοι απο τα φαινομενα, καλουμαστε σε μια τετοια ανταποκριση, τοτε, συμφωνα με τον Nishitani, πρεπει να ειμαστε "γυμνοι" ολοτελα, τοτε, συμφωνα με τον Celan, πρεπει "μονο το τιποτα" να βρισκεται "μεταξυ μας". Σ' αυτο το πνευμα βλεπω την ετσι εννοουμενη φαινομενολογια ως εναν δρομο, ενδεχομενως ως εναν κυριο δρομο του "κοινου πνευματος".

Τωρα θα επιχειρησω μια συνοπτικη επαναληψη οσων ειπωθηκαν μιλωντας για μερικα απ' αυτα που με καθοδηγουν ως θεραπευτη. Η κατευθυνση μπορει να αποδοθει περιληπτικα με τους στιχους του Celan που ακουσαμε στο τελος: "και καποτε, οταν / μονο το τιποτα εστεκε αναμεσα μας, βρισκαμε / ο ενας τον αλλο ολοτελα."

Ο δρομος κατα κει με πηγε μεσα απο στροφες. Αναδρομικα διαπιστωνω πως σε καθε στροφη γινομουν και λιγο πιο γυμνος. Έτσι καποτε προσεξα οτι δεν εμπλεκομαι πλεον σε μια σχεση με τον πελατη μου. Απλα δεν μου ειναι θεμα. Δεν μου συμβαινει ουτε ως καταπιεση ουτε ως παραιτηση. Ο ανθρωπος που ερχεται σ' εμενα θα μπορουσε ανετα να ειναι φιλος η εχθρος, πατερας η μητερα, γιος η κορη, αδερφη η αδερφος, ερωμενη η ερωμενος, η απλα αδιαφορος, και ακριβως αυτος/αυτη δεν μπορει να ειναι κατι τετοιο. Αυτο δεν σημαινει οπωσδηποτε συγκρουση αναμεσα σε μια τετοια ταση και στην επιταγη της θεραπευτικης αποχης. Ειναι καπου οπως π.χ. ο πατερας, στον οποιο η κορη αντικριζει για πρωτη φορα τον αντρα, και ακριβως αυτος δεν μπορει να ειναι αντρας γι' αυτην
· η οπως οι νεκροι, π.χ. ο Medard Boss και αλλοι που βρισκονται αναμεσα μας και μετεχουν σ' αυτα που κανουμε με τον τροπο τους, τον αμετοχο. Σε φιλοσοφικη γλωσσα: Στην ψυχοθεραπεια προσφωνουμαι μεν ως φιλος η εχθρος, πατερας η μητερα κλπ., ανταποκρινομαι βεβαιως – ομως διχως ΟΡΕΞΙΝ (Appetitus).

Ηθικες και λοιπες αξιολογησεις μου ειναι ξενες. Ακομα η διασταση "φυσιολογικο-παθολογικο" η "αυθεντικο-αναυθεντικο" δεν μου ειναι θεμα. Δεν μ' ενδιαφερει να εκφερω κρισεις επανω στα λεγομενα. Αν "σκεφτομαι" θα πει διακρινω και συνδεω, ταξινομω, εξηγω κλπ., τοτε δεν σκεφτομαι. Στην θεραπευτικη συνομιλια τα ματια μου αναζητουν να δουν τα λεγομενα και ακουομενα. Κατα κει κατευθυνω τον συνομιλητη μου – να δουμε το εκαστοτε προκειμενο. Στον βαθμο που βλεπουμε τα λεγομενα και ακουομενα συναντωμαστε κι εμεις. Πρωτα τοτε ειμαστε στα πραγματα· παταμε στο εδαφος των πραγματων.

Δεν εφαρμοζω καμια μεθοδο και καμια τεχνικη. Δεν το παιζω "θεραπευτης". Όπως π.χ. σε μια συγκρουση με τον συντροφο μας η με τα παιδια μας ειναι τελειως παραταιρο να επικαλουμαστε την αυθεντια μας, το ιδιο ολεθριο ειναι στην ψυχοθεραπεια να θελουμε να εχουμε τον τελευταιο λογο εμεις. Ίσως ο θεραπευτης ειναι θεραπευτης ακριβως οταν δεν "θεραπευει". Παρολαυτα η ψυχοθεραπεια ειναι τεχνη.

Καταλαβαινω τον εαυτο μου ως αγγελιοφορο. Τα αγγελματα ερχονται απο τα ιδια τα πραγματα. Εαν π.χ. φανει οτι καποιος φερεται σ' εμενα και σε αλλους σαν να ηταν ακομα παιδι στο πατρικο του, θα του υποδειξω οτι δεν ειναι πια παιδι κι οτι δεν αντιλαμβανεται πραγματικα σε ποιον τοπο και χρονο βρισκεται και σε ποιον αποτεινεται πραγματικα. Του εφιστω την προσοχη στο οτι αυτη η σταση τον οδηγει να πεφτει συνεχως επανω σε τοιχους.

Κατεληξα να βλεπω την αρρωστια που εδω μας αφορα ως παραβιαση τετοιων οριων, ως αντωνυμια της υβρεως. Προς τουτο αποφασιστικα ερεθισματα οφειλω στα σεμιναρια και στο βιβλιο για τον Παρμενιδη του Hanspeter Padrutt.

Ακουσαμε απο τον Ηρακλειτο: "ΤΑΥΤΟ Δ ΕΝΙ ΖΩΝ ΚΑΙ ΤΕΘΝΗΚΟΣ ΚΑΙ [ΤΟ] ΕΓΡΗΓΟΡΟΣ ΚΑΙ ΚΑΘΕΥΔΟΝ ΚΑΙ ΝΕΟΝ ΚΑΙ ΓΗΡΑΙΟΝ". Στην γραφη του Παρμενιδη λεει πως οι ανθρωποι διαχωρισαν τουτο το ΑΥΤΟ και καθηλωθηκαν σε δυο μορφες και θεωρουν πως την μια δεν την χρειαζονται . Χωριζουν π.χ. ζωη και θανατο, υπνο και ξυπνο, νεοτητα και γηρατεια, αλλα επισης σιγουρο και αβεβαιο, ηδονικο και επωδυνο, σωστο και λαθος, αλλα επισης εγω και μη εγω, οικειο και ξενο. Μεροληπτουν υπερ του ενος και εναντιον του αλλου. Δεν βλεπουν οτι ακριβως ετσι εξολισθαινουν σ' ενα ατελειωτο περα δωθε κι οτι σ' αυτο ακριβως εγκειται το βασανο τους, οπως και οι ιδεες τους για τη λυση του. Αντιστοιχα θα ηταν καθηκον της ψυχοθεραπειας να ενθαρρυνει καποιον να αναγνωρισει και να δεχτει καθε τι δεδομενο, πως ολα ειναι οπως ειναι. Και τοτε μπορει να συμβει να δωσει η διαταραχη τη θεση της σε μια αποκοσμη ησυχια.

Οι παραπομπες στις ποικιλομορφες υπερβασεις των οριων δεν αναγγελλονται αφ' υψηλου. Αυτος που ερχεται σ' εμενα ειναι καπου αρρωστος. Η αρρωστια του μου μεταδιδεται. Μ' αυτο φυσικα και δεν εννοω ενσυναισθηση και συμπονοια και τα παρομοια. Δεν το χρειαζομαι να ερθω στη θεση του γιατι βεβαια εξαρχης ειμαστε στην ιδια θεση. Μαλιστα συχνα συμβαινει να προ-υποφερω το βασανο του. Στον βαθμο τωρα στον οποιο αναρρωνω απ' αυτην την αρρωστια, ο αλλος μπορει να κολλησει την αναρρωση μου – οπου ακομα κι αυτη η αναρρωση διαμορφωνεται απο σημαδια που ερχονται απο εκεινον.

Πως γινεται αυτη η αμοιβαια μεταδοση; Συμβαινει οταν ειμαστε "γυμνοι, ανυποδητοι", οταν "μονο το τιποτα στεκει μεταξυ μας". Τοτε τα λογια του ενος εχουν παρθει απο το στομα του αλλου, και παλι στο στομα του ξαναδινονται. Τοτε, συμφωνα με μια εκφραση του Heidegger, δεν μιλαμε εμεις αλλα - η γλωσσα. Τοτε ειμαστε "μια συνομιλια". Έτσι η ψυχοθεραπεια θα ηταν τεχνη της αποκαλυψης. Αυτο που αποκαλυπτεται εδω ειναι τα πραγματα καθαυτα.

Όμως ολ' αυτα πρεπει να περασουν απο μια δοκιμασια που καποτε, Hölderlin, "σχεδον λυγιζει τα γονατα" . Το ελευθερα μετεωρο αυτου του παιχνιδιου ταραζεται ευκολα, οπως η καμπανα του Hölderlin που "Απο λιγοστα πραγματα / Παρατονη ητανε, σαν απο χιονι" . Με πολλους και ποικιλους τροπους κανεις θα αδικηθει και θα αδικησει, θα πεσει στον βουρκο απο σκοτωματα και πλανεματα. Δεν υπαρχει αλλος δρομος. Δεν θα ανασηκωθει κανεις παντα και δεν θα ανορθωθει. Στην ευτυχη περιπτωση προκυπτει μια απροσμενη και αδιανοητη διεξοδος.

Ο Byung-Chul Han, ενας κορεατης καθηγητης της φιλοσοφιας στη Βασιλεια, αποκαλει τον τοπο, στον οποιο εκβαλλουν τετοιες διεξοδοι, "αρχαϊκη φιλοτητα". Σε ενα σημειο εισαγει την συζητηση της με ενα χαϊκου του Issa:
Ο υπηρετης, λιγακι κουτος:
Φτυαριζει και το χιονι
του γειτονα.


Η κουταμαρα του υπηρετη συνισταται βεβαια στο οτι δεν εννοει τον εαυτο του μεσα απο ενα εγω κι επομενως δεν ειναι σε θεση να νοιαστει μονο για το χιονι στην αυλη του κυριου του. Ειναι ενας τρελος του χωριου σαν εκεινον απο το "ονειρο πεταλουδας" στα βιβλια του Boss. Και αυτος "κατοικει ποιητικα". Καποτε και οι ενεχομενοι στην ψυχοθεραπεια. Ένα στοιχειο αυτης της κατοικησης που εδω μας αφορα, βρισκεται στον Paul Celan:
Όποιος εχει την τεχνη εμπρος στα ματια και στον νου του, αυτος ειναι […] φευγατος. Η τεχνη δημιουργει διασταση απο το Εγω. Η τεχνη απαιτει εδω σε μιαν ορισμενη κατευθυνση μια ορισμενη αποσταση, εναν ορισμενο δρομο.
[…]
Μα βεβαια το ποιημα μιλα! Παραμενει επιμνημον των ημερομηνιων του, ομως – μιλα. Σιγουρα, μιλα παντα μονο για δικη του, ολοτελα δικη του υποθεση.
Μα σκεφτομαι – και τωρα αυτη η σκεψη δεν σας εκπλησσει διολου – σκεφτομαι πως απ’ ανεκαθεν ανηκει στις ελπιδες του ποιηματος, ακριβως μ’ αυτον τον τροπο να μιλα και για ξενη – οχι, αυτην τη λεξη δεν μπορω πια να την χρησιμοποιω –, ακριβως μ’ αυτον τον τροπο να μιλα για υποθεση ενος Άλλου – ποιος ξερει, ισως για υποθεση ενος τελειως Άλλου.


Αυτη η "φιλοτητα" μου φαινεται πως ειναι ενα ονομα για την φιλοξενια της ψυχοθεραπευτικης συνομιλιας. Στο τελος παραθετω ακομα μια φορα τον Han:
Ο λογος του ζεν "Ουτε ξενος ουτε ξενοδοχος. Ξενος και ξενοδοχος φανεροι." εκφραζει επισης την ιδια κινηση. Η πηγαια φιλοξενια εκπηγαζει απο εκεινον τον τοπο οπου δεν υπαρχει καμια ακαμπτη διαφορα μεταξυ ξενου και ξενοδοχου, οπου ο ξενοδοχος δεν ειναι στον εαυτο του κατ' οικον αλλα φιλοξενουμενος. Έχει τελειως αλλη συσταση απο εκεινη την <μεγαλοψυχια>, στην οποια ο ξενοδοχος αυταρεσκεται. Το "Ουτε ξενος ουτε ξενοδοχος" αναιρει ακριβως αυτον τον εαυτο. Ο ξενωνας της αρχαϊκης φιλοτητας ανηκει τροπον τινα στον κανενα.

Φωτος:
• Dschuang-Dsi-Schmetterlingstraum-Zhuangzi-Butterfly-Dream
• 
Eine-Seite-aus-dem-Zhuangzi
 

PDF

Περι της συμβολης του Freud

[Ομιλια στην ημεριδα "Φροιντ: ο ανθρωπος και το εργο του. Αφιερωμα στα 150 χρονια απο την γεννηση του." Ψυχιατρικο Νοσοκομειο Θεσσαλονικης, 19 Δεκεμβριου 2006.]

Ο τιτλος της ομιλιας μου ειναι "Περι της συμβολης του Freud". Το "περι" θελει καταρχην να υπογραμμισει οτι θα μιλησω μονο για μια διασταση του εργου του Freud. Κατοπιν το "περι" δηλωνει οτι δεν θα παραθεσω τη θεωρια του αλλα θα μιλησω για τη θεωρια του. Για ποια διαφορα μιλω; Μια τετοια θεωρια, αλλα και πολλες προτασεις στην καθημερινη μας ζωη, θεσεις μας για το ενα και το αλλο, δεν ειναι απλες αποφανσεις. Έχουν χαρακτηρα απαντησης, ανταποκρισης, που συχνα παραβλεπεται. Προσφατα π.χ. ενας πελατης μου και συναδελφος ελεγε οτι ντρεπεται να πει πως ειναι θεραπευτης. Αυτη η φραση δεν ειναι αποφανση. Λεγεται απεναντι σε καποιον, που τον αμφισβητει, τον κοιταζει επιφυλακτικα, ειρωνικα, κοροϊδευτικα. Το οτι ετσι ειναι, το ποιος ειναι αυτος ο καποιος, μπορει να αποκαλυφθει στην πορεια της ψυχοθεραπειας, ομως τουτο δεν ειναι του παροντος. Ας συγκρατησουμε το οτι η γλωσσα μας, ακομα και στον μονολογο, ακομα και στις σκεψεις μας, ακομα και στις σιωπες μας εχει εξαρχης και παντα αυτον τον διαλογικο χαρακτηρα.

Θα συζητησω λοιπον τη θεωρια του Freud για το ασυνειδητο οχι ως θεωρια αλλα στο φως ενος διαλογου στον οποιο βλεπω αυτην τη θεωρια να ανηκει. Σε ποιο ερωτημα, σε ποιαν απορια απαντα ο Freud με τη θεωρια του για το ασυνειδητο; Την κατευθυνση την δινει ο ιδιος. Στο κειμενο με τον τιτλο "Το ασυνειδητο" γραφει:
«[Η υποθεση του ασυνειδητου] ειναι αναγκαια γιατι τα δεδομενα της συνειδησης εχουν σε μεγαλο βαθμο κενα· συχνα τοσο σε υγιεις οσο και σε ασθενεις συμβαινουν ψυχικες ενεργειες που προϋποθετουν για την εξηγηση τους αλλες ενεργειες, τις οποιες ομως η συνειδηση δεν μαρτυρει. Τετοιες ενεργειες δεν ειναι μονο οι παραπραξεις και τα ονειρα σε υγιεις, καθως και ολα οσα κανεις αποκαλει ψυχικα συμπτωματα […] σε ασθενεις. - Η πλεον προσωπικη καθημερινη μας εμπειρια, μας γνωστοποιει ιδεες, την προελευση των οποιων δεν γνωριζουμε, και συμπερασματα σκεψεων, η διεργασια των οποιων μας εχει μεινει κρυφη. Όλες αυτες οι συνειδητες ενεργειες θα εμεναν ασυνδετες και ακατανοητες αν επιμενουμε στην αξιωση να πρεπει να γνωριζουμε με τη συνειδηση οσες ψυχικες ενεργειες συμβαινουν μεσα μας. Τις εντασσουμε σε μια καταδειξιμη συσχετιση οταν συμπεριλαμβανουμε τις ασυνειδητες ενεργειες που αποκαλυφτηκαν. Όμως κερδος σε νοημα και συσχετιση ειναι ολοτελα δικαιολογημενο κινητρο, το οποιο μπορει να μας οδηγησει περαν της αμεσης εμπειριας.»

Θα εξετασουμε αυτα τα λογια με προσοχη.

[Η υποθεση του ασυνειδητου] ειναι αναγκαια γιατι τα δεδομενα της συνειδησης εχουν σε μεγαλο βαθμο κενα· Για ποια κενα μιλα ο Freud; Τα βλεπει στις παραπραξεις, στα ονειρα, στα ψυχικα συμπτωματα, αλλα και στις ιδεες της καθημερινοτητας μας, την προελευση των οποιων δεν γνωριζουμε. Με ποιον τροπο υπεισερχεται εδω ενα κενο; Μια "παραπραξη" ειναι π.χ. το ξεχασμα: Μια γυναικα, φευγοντας απο το δωματιο ενος γνωστου της, αφηνει την τσαντα της εκει. Στον δρομο καποια στιγμη συνερχεται, ειναι σαν να ξυπνα απο ενα ονειρο, βλεπει πως στο χερι της, εκει που θα 'πρεπε να κρεμεται η τσαντα, δεν εχει τιποτα. Στο χερι της – ενα κενο. Ταραζεται, ξαφνικα βρισκεται η ιδια στο κενο, η ιδια κενωνεται, την πιανει κατι σαν ζαλη, αυτην, και τον Freud.

Πριν απο μερικους μηνες η γυναικα μου ονειρευτηκε πως ημασταν στη Σουματρα – ενα μερος που ποτε δεν πηγε, δεν πηγα, δεν σκεφτηκαμε και δεν αναφεραμε. Η ζωη της στην Ελλαδα, η ιστορια της, οι οριζοντες της απο τη μια και η Σουματρα απο την αλλη, και μεταξυ τους – ενα κενο.

Κενο υπαρχει καθε φορα που ενα λεγομενο "ψυχικο συμπτωμα", μια ιδεα, μια πραξη, μια αποφαση ερχεται, οπως λεμε, "απο το πουθενα". Βεβαια λεμε "απο το πουθενα", ομως δεν το πιστευουμε. Πολυ περισσοτερο τεινουμε να το αντιμετωπισουμε οπως ο Freud, δηλαδη να θεωρησουμε οτι το πουθενα δεν ειναι πραγματικο πουθενα αλλα οτι εμεις δεν γνωριζουμε ακομα τη συνδεση, την εξηγηση που γεφυρωνει το χασμα αναμεσα στη γυναικα με την τσαντα και τη γυναικα χωρις τσαντα, αναμεσα στην Ελλαδα του ξυπνου και τη Σουματρα του ονειρου.

Δεν παιρνουμε το κενο ως κενο. Ήδη το οτι ενα ξεχασμα, ενα ονειρο κλπ. μας ξαφνιαζουν, μαρτυρει οτι ειμαστε προκατειλημμενοι. Διοτι μονο σ' εναν κοσμο οπου κυριαρχει η εξηγηση, η συνδεση, το νοημα και η συσχετιση κανεις θα ξαφνιαστει απο ενα ξεχασμα κι απο ενα ονειρο, θα κανει λογο για κενα, θα ανησυχησει.

Στην οπτικη που εδω σας παρουσιαζω, η καθηλωση σ' αυτην την προκαταληψη ξεκινησε με την παρασταση του κοσμου ως μηχανης. "Machina mundi", κοσμικη μηχανη. Η εκφραση απανταται ηδη σε λατινικα χριστιανικα κειμενα των ελληνιστικων χρονων και αρχικα συμπεριλαμβανε τον θεο ως τον αρχιμηχανικο της κοσμικης μηχανης. Αργοτερα, στο διαστημα μεταξυ 15ου και 18ου αιωνα, η μηχανη απολυει τον μηχανικο της. Οι πρωτοι σταθμοι στη δομηση της νεας εικονας του κοσμου ακουν στα ονοματα Κοπερνικος, Γαλιλαιος, Descartes, Leibmiz, Νευτωνας. Η επιστημονικη παρασταση του κοσμου καθισταται κυριαρχη. Αυτη ειναι, με ακρα συντομια, η προκαταληψη που ανεφερα. Την εχουμε παρει οχι μονο με το μητρικο γαλα, οπως ελεγε ενας δασκαλος μου, αλλα και με το γαλα των γιαγιαδων και των προ-προγιαγιαδων μας.

Το λεγομενο "ψυχικο" ειναι κι αυτο μια παρασταση των νεοτερων χρονων – ενα θεμα στο οποιο εδω δεν μπορω να επεκταθω περισσοτερο. Η συμβολη του Freud εγκειται στο οτι με αποφασιστικο τροπο ενεταξε τη σφαιρα του ψυχικου στην machina mundi. Ο τιτλος υπο τον οποιο εδω το ψυχικο εντασσεται στην κοσμικη μηχανη ειναι: "ψυχικο οργανο", οπου η λεξη "οργανο" ειναι μεταφραση του γερμανικου "Apparat", που θα πει "συσκευη", οπου δηλαδη ειναι περισσοτερο εκδηλη η μηχανιστικη, εργαλειακη φυση του.

Ένα χαρακτηριστικο της μηχανης ειναι οτι τα γραναζια της δεν επιτρεπουν κανενα κενο μεταξυ τους. Η λειτουργια της, οσον αφορα το θεμα μας, επιτελειται με την εξηγηση - την ερμηνεια. Η ενεργεια για την κινηση της παρεχεται απο τις ορμες και τις επιθυμιες. Στο "ψυχικο οργανο" με τους "μηχανισμους" του συμβαινει μια αεναη και πολυσχιδης αλληλεπιδραση των μερων του. Η δομη του ειναι κατατεθειμενη στο μοντελο της φροϋδικης μεταψυχολογιας.

Ο Freud κλεινει το αποσπασμα που σας διαβασα με τη φραση: Όμως κερδος σε νοημα και συσχετιση ειναι ολοτελα δικαιολογημενο κινητρο το οποιο μπορει να μας οδηγησει περαν της αμεσης εμπειριας. Η φραση ειναι ολεθρια. Ουτε λιγο ουτε πολυ αναγορευει σε αληθες αυτο που για μενα εχει νοημα και συσχετιση. Δηλαδη αληθινο ειναι αυτο που αισθανομαι πως ειναι αληθινο. Οι πυλες της αυθαιρεσιας εχουν ανοιξει διαπλατα. Η "αμεση εμπειρια", η αναφορα στα ιδια τα πραγματα, που μονη αυτη μπορει να ειναι το μετρο για μια κοινοτητα αξια του ονοματος της, παραμεριζεται βαναυσα.

Ας το δουμε στο απλο παραδειγμα της γυναικας που φευγοντας απο το δωματιο του γνωστου ξεχνα την τσαντα της εκει. Ποια ειναι εδω η "αμεση εμπειρια"; Καταρχην το τιποτα στο χερι της γυναικας που εχει βγει στον δρομο. Ο Freud δεν το προσεχει, και δεν μπορει να το προσεξει γιατι, συμφωνα με την προκαταληψη του, το θεωρει ψευτικο και εχει εξαρχης στραφει στην αναζητηση μιας εξηγησης. Το μαρτυρει ηδη η πρωτη του φραση οπου μιλα για … ψυχικες ενεργειες που προϋποθετουν για την εξηγηση τους αλλες ενεργειες… Και οχι καν η φραση ολοκληρη αλλα ηδη το "ψυχικες ενεργειες". Διοτι οταν χαρακτηριζω το ξεχασμα "παραπραξη", δηλαδη "πραξη" και "ενεργεια", τοτε ηδη το εχω δει ως κατι το οποιο "κανω". Θυμιζω συνηθισμενες εκφρασεις ψυχιατρων και ψυχολογων οπου μιλαμε για καποιον που "κανει" καταθλιψη, "κανει" πανικο κλπ. Στον ιδιο τον Freud το ονειρο ειναι συνωνυμο με "εργο του ονειρου", το πενθος με "εργο του πενθους".

Και γιατι μιλω εδω για προκαταληψη; Διοτι το ιδιο το φαινομενο του ξεχασματος δεν μαρτυρει τιποτα που να δηλωνει τον χαρακτηρα μιας πραξης, μιας ενεργειας. Η γυναικα απλα καποια στιγμη βλεπει πως στο χερι της κρεμεται το τιποτα. Η γυναικα θα πει "ξεχασα". Και ηδη η λεξη "ξεχνω" μας παραπλανα. Διοτι η λεξη μιλαει σ' αυτο που η γραμματικη μας αποκαλει "ενεργητικη φωνη", σαν εξ ορισμου να επροκειτο για την ενεργεια ενος υποκειμενου.

Ο αυστριακος φιλοσοφος Ludwig Wittgenstein μας επεστησε την προσοχη στο οτι οι λεξεις μπορουν και να μας παγιδευουν, και πολυ συχνα μας παγιδευουν. Ήδη στον Nietzsche διαβαζουμε:
«Το οτι υπαρχει ενα ξεχασμα, δεν εχει αποδειχθει ακομη. Αυτο που γνωριζουμε ειναι μονο οτι η επαναθυμηση δεν ειναι στο χερι μας. Σ' αυτο το κενο της δυναμης μας θεσαμε προσωρινα εκεινη τη λεξη 'ξεχνω': σαν να υπαρχει και μια ικανοτητα ακομα στο ευρετηριο. Μα τι ειναι τελικα στο χερι μας!»

"Το οτι υπαρχει ενα ξεχασμα, δεν εχει αποδειχθει ακομη." Η φραση μοιαζει ανοητη. Αν δεν παρασυρθουμε απο την πρωτη μας αντιδραση και εγκυψουμε σ' αυτην, θα μπορουσαμε να βρεθουμε προ απροοπτων. Όπως οτι η λεξη "ξεχνω", εις πεισμα της γραμματικης, δεν εχει ενεστωτα χρονο. Διοτι στο ξεχασμα ανηκει το οτι ξεχνω πως ξεχνω. "Ξεχασα" θα πει και "ξεχαστηκα". Δεν μπορω να πω "ξεχνω" οπως μπορω να πω "σας μιλω". Και ομως η γυναικα θα πει "ξεχασα" οπως εγω το απογευμα θα μπορω να πω "σας μιλησα". Γιατι η γυναικα μιλα λαθος; Διοτι εγω το απογευμα θα μπορω να ανακαλεσω την ομιλια μου. Όμως ενα replay του ξεχασματος ειναι αδυνατο. Η γυναικα του δρομου δεν μπορει να ανακαλεσει τη γυναικα του δωματιου την ωρα που ξεχναει την τσαντα. Το ξεχασμα δεν δηλωνεται πουθενα ως εμπειρια. Το ξεχασμα ως ξεχασμα δεν ειναι φαινομενο και δεν ειναι εμπειρια! Και τι εχει συμβει στο δωματιο του φιλου;

Η γυναικα που θα πει "ξεχασα", θα συνοδευσει το "ξεχασα" ρητα η αρρητα με ενα "Δεν το πιστευω!" και "Πως το εκανα;" και "Εγω το εκανα αυτο;". Της μενει αναπαντητο. Και εχει δικιο, περισσοτερο απ' οσο φανταζεται. Διοτι η γυναικα του δωματιου που φευγει χωρις τσαντα ειναι οντως μια αλλη απο την γυναικα του δρομου, για την οποια η τσαντα με τα κλειδια, το πορτοφολι, το κινητο κλπ. συνιστα αναποσπαστο μερος της ζωης της, ειναι προεκταση των χεριων της. Η δευτερη τρομαζει οταν αντικριζει την πρωτη που κινειται με μια αδιανοητη ξεγνοιασια, με χερια γυμνα, που δεν λογαριαζει κλειδια και σπιτι και αυτοκινητο, πορτοφολι και αναγκες και δοσοληψιες, κινητο και δικτυωση με φιλους και συγγενεις. "Εγω το εκανα αυτο;" "Ναι," θα της ελεγα ισως, "και αυτο το εκανες, και αυτη υπηρξες!"

Τωρα το "ξεχασα" και το κενο του μας μιλα σε ενα αλλο φως. Το κενο δειχνεται ως η αποσταση που παιρνει η γυναικα του δρομου απο την γυναικα του δωματιου, την οποια δεν αναγνωριζει, δεν δεχεται, αλλα την προδιδει και την απαρνειται. Η γυναικα του δρομου εννοει τον εαυτο της μονοσημαντα, εκπροσωπει δηλαδη μονο αυτην την μορφη. Για την γυναικα του δωματιου λεει: "Αυτη δεν ειμαι εγω". Την γυναικα του δωματιου την εχει χασει, την εχει ξε-χασει.

Το προσωπο που αποδεχεται η γυναικα ως το μονο δικο της, ειναι αυτο που θελει τον ανθρωπο να τα εχει ολα στα χερια του – να ειναι ο μηχανικος της κοσμικης μηχανης. Οι ερμηνειες μας πολλες φορες εχουν το νοημα: αυτο εξηγειται, αυτοι ειναι οι λογοι, αρα ειναι στο χερι σου να τ' αλλαξεις. Βεβαια ο νοημων θεραπευτης θα πει, με τον Nietzsche: "Μα τι ειναι τελικα στο χερι μας!" – οχι επειδη τα χερια του δεν μπορουν ν' αδραχνουν και στεκουν αδρανη κι αβοηθητα αλλα επειδη γνωριζει κι αλλα χερια εκτος απ' αυτα – χερια που δειχνουν, χερια που αγγιζουν αναλαφρα, χερια που αρνουνται, χερια που χαιρετιζουν.

Γι' αυτον που δεν το ξερει, τα αβοηθητα χερια ειναι, γυριζουμε στον Nietzsche, "κενο της δυναμης μας", και τουτο το ονομαζουμε π.χ. "ξεχνω", σαν να επροκειτο κι αυτο για μια ενεργεια, μια πραξη, "σαν να υπαρχει και μια ικανοτητα ακομη στο ευρετηριο", η διεργασια της οποιας, θυμιζω τα λογια του Freud, μας εχει μεινει κρυφη. Έτσι ο Freud θα ελεγε π.χ. οτι η γυναικα ξεχνα την τσαντα της στο δωματιο γιατι εχει την "κρυφη", δηλαδη ασυνειδητη επιθυμια να ξαναγυρισει εκει. Το ξεχασμα εχει γινει ενεργεια και πραξη και ικανοτητα, το κενο της δυναμης μας εχει αποδειχθει πλαστο, η κρυφη διεργασια ερχεται στο φως, υπαρχει επιτελους μια, Freud, καταδειξιμη συσχετιση και ολα ειναι παλι στο χερι μας.

Αυτη η εξηγηση ειναι "περαν της αμεσης εμπειριας". (Εδω δεν μιλαμε λοιπον για την περιπτωση μιας μεθοδευσης απο μερους της γυναικας, που θα ηταν συνειδητη, ουτε για μια προσυνειδητη λεγομενη προθεση.) Τι προσφερει τοτε; Επιβεβαιωνει την προκαταληψη μας. Μας ησυχαζει. Wittgenstein:
«Το ολεθριο στον επιστημονικο τροπο σκεψης, τον οποιο σημερα κατεχει ολος ο κοσμος, ειναι οτι θελει ν' απαντησει σε καθε ανησυχια με μια εξηγηση.»

Θα συμπληρωνα: Ήδη το οτι υπαρχει μια ανησυχια μιλα για την αναγκη μιας εξηγησης, μιας απαντησης στα "πως;" και στα "γιατι;" Τι τρεφει την ανησυχια; Η υποχρεωση να γινουμε, οπως το εθεσε ο Descartes, "maitres et possesseurs de la nature", "κυριοι και κτητορες της φυσης", δηλαδη να παραστησουμε τον κοσμο ως μηχανη κι εμας ως τους μηχανικους του. Και ποια ειναι εδω η ανησυχια για την οποια μιλα ο Wittgenstein; Ότι ο κοσμος δεν παρουσιαζεται αφεαυτου ως μηχανη. Η ανησυχια ερχεται με την συνεχη διαπιστωση πως ο γιαλος ειναι στραβος και πως πρεπει να τον ισιωσουμε. Στην "αμεση εμπειρια" το ξεχασμα της τσαντας δεν παρουσιαζεται ως πραξη. Ξεχναω θα πει ξε-χανω, χανω περα για περα, οντας χαμενος κι εγω ο ιδιος – εγω ως ο μηχανικος της κοσμικης μηχανης, π.χ. ως η γυναικα με τα κλειδια, το πορτοφολι και το κινητο της. Ο χαμος χρειαζεται να μεθερμηνευτει σε ικανοτητα και μηχανισμο.

Η μαγικη λεξη η οποια μεθερμηνευει το ξεχασμα σε μηχανισμο, και ισιωνει τον γιαλο, μας καθιστα δηθεν κυριους και κτητορες της πορειας μας και μας ησυχαζει, ειναι η: διαδικασια. Στο αποσπασμα που παρατεθηκε ο Freud μιλα για μια κρυφη διεργασια. Έχει σημασια λοιπον, οταν μιλαμε για διαδικασιες, να θυμομαστε οτι δεν μιλαμε για φυσικα πραγματα αλλα για το πως πρεπει τα πραγματα να παρασταθουν ωστε να προσαρμοστουν στην εικονα της κοσμικης μηχανης που μας εχει προκαταλαβει. Δεν προσεχουμε οτι κινουμαστε σ' εναν φαυλο κυκλο, οτι δηλαδη καταληγουμε σ' αυτο που ηδη θεσαμε ως προϋποθεση: την υπαρξη μιας "κρυφης διεργασιας", την οποια η εξηγηση αποκαλυπτει.

Μια σημειωση του Wittgenstein λεει τα εξης:
«Πως φθανουμε στο φιλοσοφικο προβλημα των ψυχικων διεργασιων και καταστασεων [...]; - Το πρωτο βημα ειναι αυτο που δεν προκαλει την προσοχη καθολου. Μιλαμε για διεργασιες και καταστασεις κι αφηνουμε τη φυση τους ανοιχτη! [Freud: Η πλεον προσωπικη καθημερινη μας εμπειρια, μας γνωστοποιει ιδεες, την προελευση των οποιων δεν γνωριζουμε, και συμπερασματα σκεψεων, η διεργασια των οποιων μας εχει μεινει κρυφη.] Ίσως καποτε γνωρισουμε περισσοτερα γι' αυτην - λεμε. [Freud, στο ιδιο κειμενο: Και τι δεν θα 'δινε κανεις να γνωρισει αυτα τα πραγματα περισσοτερο!] Όμως ακριβως μ' αυτο εχουμε καθηλωθει σε εναν ορισμενο τροπο θεωρησης. Διοτι εχουμε μια ορισμενη ιδεα γι' αυτο, τι θα πει: να γνωρισω μια διεργασια καλυτερα. (Το αποφασιστικο βημα στο ταχυδακτυλουργικο νουμερο εχει γινει, και αυτο ακριβως μας φανηκε αθωο.) [...]»

Το ξεχασμα της τσαντας δεν ειναι καταρχην διαδικασια. Όμως η παρασταση του ως διαδικασιας και η συνακολουθη μεθερμηνεια του, π.χ. ως ασυνειδητης επιθυμιας της γυναικας να ξαναγυρισει, μας ησυχαζει. Όπως μας ησυχαζει η ιδεα οτι "διαπραγματευομαστε" και "διαχειριζομαστε" και "δουλευουμε" και "επεξεργαζομαστε" τα προβληματα μας. Όλες αυτες οι εκφρασεις θα ηταν αδιανοητες αν τα προβληματα δεν παρασταινονταν ως "διαδικασια".

Το θεμα ειναι λοιπον το κριτηριο: η πλανερη ασφαλεια κι ο εφησυχασμος, η η αληθεια. Η αποφαση εναποκειται στο ηθος και στην καρδια του καθεκαστου θεραπευτη περαν σχολων, μεθοδων κλπ., και του καθεκαστου ανθρωπου που θα αναζητησει στην ψυχοθεραπεια μια λυση απο το βασανο του.

Ας δουμε τωρα το θεμα που λεγεται "διαδικασια" και σε μιαν αλλη οπτικη. Η λεξη ειναι μεταφραση του λατινικου processus, procedere. Κυριολεκτικα θα πει προχωρημα, προ-οδος. Απο τους αρχαιους Ρωμαιους και μεχρι σημερα μια τετοια προοδος παρασταινεται καταρχην ως μετακινηση στον χωρο, απο εναν τοπο σ' εναν αλλο, ομως κατοπιν και ως διαδοχη πραγματων και διεργασιων στον χρονο. Αυτο δεν ισχυει μονο για τις φυσικοχημικες διεργασιες στην περιοχη των φυσικων επιστημων. Η παρασταση μας π.χ. των συνειρμων ειναι ενα αξιωμα στο οποιο στηριζεται οχι μονο η φροϋδικη αλλα και γενικοτερα η ψυχολογικη, και ακομα και η βιολογικη εκδοχη αυτου που ονομαζουμε "σκεψη". Εμφανιζεται στην αγγλοσαξονικη φιλοσοφια τον 18ο αιωνα. Για το ζητημα της διαδικασιας σημασια εχει οτι η αλληλοδιαδοχη των σκεψεων εν ειδει συνειρμων, η προοδος τους, συμβαινει ως χρονικη διεργασια, οπου ο χρονος παρασταινεται αντιστοιχα ως προοδος στον αξονα μιας συντεταγμενης, ως διαρκεια και παροδος. Μια διαδικασια μπορει να εξελισσεται μονο σ' εναν χωρο και σ' εναν χρονο που παρασταινονται αντιστοιχα ως εκταση και διαρκεια, ως γραμμικα μεγεθη, για να μεινουμε στην κλασσικη φυσικη, και γι' αυτο ειναι μετρησιμα σε αξονες συντεταγμενων: Νευτωνας, machina mundi.

Ειναι αυτος ο χωρος κι αυτος ο χρονος "αμεση εμπειρια"; Θα κανω μονο μια επισημανση. Σημερα ξεκινησα απο το σπιτι μου για να ερθω στη Σταυρουπολη. Υπολογισα οτι χρειαζομαι σαραντα πεντε λεπτα. Εδω κινηθηκα, οπως καθε λογικος ανθρωπος, απο αυτην την παρασταση του χρονου ως διαρκειας, οτι δηλαδη η διαδρομη θα διαρκεσει καπου σαραντα πεντε λεπτα. Ποιος ειναι αυτος που μιλα εδω στο πρωτο προσωπο; Εγω βεβαια. Μονο που αυτο το εγω ειναι η αντωνυμια ενος φυσικου σωματος που κινειται με τους νομους της φυσικης, μετραει δηλαδη αποσταση, ταχυτητα κλπ. και υπολογιζει τον χρονο του. Επαναλαμβανω την ερωτηση: Ειναι αυτος ο χωρος κι αυτος ο χρονος η "αμεση εμπειρια" του; Όχι. Διοτι αυτο το εγω ειναι γραναζι της κοσμικης μηχανης, και ενα γραναζι δεν εχει εμπειριες, ουτε αμεσες ουτε εμμεσες. Ή, αν μιλουσαμε για εμπειριες, τοτε αυτη η λεξη θα σημαινε ελεγχος και καταγραφη της διαδικασιας της μετακινησης του απο το σπιτι στη Σταυρουπολη.

Τωρα ανατρεχω στις 23 Νοεμβριου. Βρισκομαι στο ιατρειο μου των Αθηνων και γραφω αυτες τις γραμμες. Το εγω που γραφει ειναι το ιδιο με το εγω που οδηγει το αυτοκινητο; Όχι. Το εγω που σας μιλουσε νοερα στις 23 Νοεμβριου, και που σημερα εκπροσωπει ο,τι εγραψε τοτε, ειναι αλλο απο το εγω του οδηγου. Ειναι η προσωπικη αντωνυμια μιας ζωης με την ιστορια της, με τα πραγματα που την σημαδεψαν, π.χ. το εργο του Freud, με τη μακροχρονη συνομιλια της μ' αυτο, με τα αδιεξοδα που συναντησε και με τους δρομους που της ανοιχτηκαν και με πολλα αλλα, που τελικα χανονται στον ανω και στον κατω βυθο των ακαταληπτων πραγματων, για να παραφρασω εναν λογο του Αλεξανδρου Παπαδιαμαντη.

Το εγω, που τα εγραφε αυτα και που σημερα σας μιλα δεν βρισκοταν στο σημειο του αξονα της συντεταγμενης του χρονου που λεει "23 Νοεμβριου" και στον αξονα των συντεταγμενων του χωρου που λεει "Αθηνα, οδος Μαρασλη". Και δεν βρισκοταν διοτι στην Αθηνα στις 23 Νοεμβριου ημουν ηδη σ' εσας, στη Σταυρουπολη της 19ης Δεκεμβριου. Ήσασταν και τοτε παροντες, και σας μιλουσα. Αθηνα και Σταυρουπολη, 23 Νοεμβριου και 19 Δεκεμβριου συνευρισκονταν.

Και σημερα το πρωι παλι, ξεκινωντας απο το σπιτι μου, ημουν ηδη στη Σταυρουπολη. Διαφορετικα ποτε δεν θα μπορουσα να παρω την κατευθυνση κατα δω και να φτασω.

Υπαινισσομαι μιαν αλλη εμπειρια χρονου και τοπου, αφου καμια συντεταγμενη δεν μπορει να εχει σε ενα σημειο δυο διαφορετικες ημερομηνιες και δυο διαφορετικους τοπους. Αν προσεξουμε θα διαπιστωσουμε οτι μ' αυτον τον τροπο ζουμε, σε τετοιους χρονους και σε τετοιους τοπους. Μιλαμε π.χ. για καποιον που μοιαζει αφηρημενος, τον ρωταμε "που εισαι;" η λεμε "ειναι αλλου". Αυτην την πρωινη ωρα της Τριτης, καποιος απο σας τους παρευρισκομενους μπορει να ειναι στην ταβερνα που θα συναντηθει το βραδυ με την παρεα του.

Σ' αυτο το φως, που ειναι το φως του καθημερινου μας κοσμου, ειδαμε τη γυναικα που αντικριζει στο χερι της το κενο. Και με παρομοιο τροπο θα μπορουσαμε να δουμε και τα ονειρα και τα ψυχικα συμπτωματα και οσα τυχαινουν σε καθε μας βημα. Δεν ειναι ευκολο καθως η προκαταληψη της κοσμικης μηχανης συνεχως επιφυλασσει παγιδες και καθιστα την προσπαθεια μιας καθαρσης απ' αυτην δοκιμασια, αλλα και συναρπαστικη περιπετεια, για την οποια κανεις αξιζει να ζει.

Δεν μπορω να επεκταθω αλλο. Ξεκινησα απο το εργο του Freud. Έφτασα σ' ενα τελος. Ό,τι σας ειπα ειναι σημαδι ενος δρομου στον οποιο τουτο το εργο σταθηκε οδοσημα κι εδωσε μια κατευθυνση. Χωρις αυτο δεν θα ηταν δυνατη και μια συνεχεια του δρομου, π.χ. οπως εδω συνεχισε, δεν θα ηταν δυνατη η αντιπαραθεση με τον λογο του, οπως εδω ελαβε χωρα, η επικληση αλλων λογων και παραδοσεων οπως εδω συνεβη, η διαμορφωση ενος θεραπευτη, οπως εγινε ο,τι εγινε, η σημερινη του ομιλια που ειναι συν-ομιλια - διοτι εσεις την γραψατε.4 Έτσι, στον βαθμο που δεν προκειται για προσωπικο παραληρημα, ειναι μια υποθεση που δεν αφορα μονο αυτον αλλα κι εσας και ολους μας - και τον Freud, που κι αυτος συγκαταλεγεται στους συντακτες της.

Και ετσι καπως θα μπορουσε να δρα και να πραγματωνεται η συμβολη του.



Σημειωσεις


1 "Morgenroethe" (ν. 126)
2 Ludwig Wittgenstein, Schriften, Beiheft3, σ. 16.
3 Philosophische Untersuchungen, § 308
4 Αυτο ας ακουστει οπως σε μια ιστορια για τον Πικασσο. Όταν οι Γερμανοι κατελαβαν το Παρισι, καποιοι πηγαν στο ατελιε του και ειδαν τον γνωστο του πινακα "Γκουερνικα". –Εσυ το εκανες αυτο;, τον ρωτησε καποιος. Ο Πικασσο απαντησε: -Όχι. Εσεις.