Κώστας Γεμενετζής - εν παροδω

Προσοχη στο κενο!

[Περιληψη ομλιας στο Workshop "The Pseudoproblem of the Psychic", Second Interdisciplinary Congress on Psychiatry and Related Sciences. Οκτωβριος-Νοεμβριος 2014, Αθηνα.]

PDF

Ας υποθεσουμε πως εχω ενα προβλημα: Να αγορασω μια Maserati, η μια Lamborghini; Αν τα λεφτα μου φτανουν μετα βιας για ενα Φιατακι Cinquecento, ολες οι σκεψεις περι Maserati και Lamborghini ειναι κτισματα του αερα. Κτισματα του αερα, καθως εχουν αγνοησει ενα πρωτο: την πραγματικοτητα του πορτοφολιου μου. Το προβλημα "Maserati, η Lamborghini" ειναι ψευδοπροβλημα.
Το προβλημα του Freud ειναι τα "κενα", οπως λεει, π.χ. το κενο της ασυνεχειας μεταξυ ονειρου και ξυπνου. Ο Freud θελει να το γεφυρωσει. Οπως ο ανθρωπος του παραδειγματος, ζει στο παραληρημα οτι μπορει να θελει ο,τι θελει. Παραληρημα διοτι οπως το "θελω" του ανθρωπου ειναι εκτος της πραγματικοτητας του πορτοφολιου του, ετσι και το "θελω" του Freud ειναι εκτος της πραγματικοτητας του ονειρου, η οποια μαρτυρει πως το ονειρο ειναι ενα ριζικα διαφορο, μαλιστα ενα αλλοτριο απεναντι στην ξυπνια ζωη.
Τετοια “θελω” δεν λογαριαζουν τιποτα. Θα πραγματοποιηθουν βρεξει-χιονισει. Πως θα πραγματοποιηθουν; Ο ανθρωπος με το προβλημα "Maserati, η Lamborghini" θα γινει τυχοδιωκτης: θα κανει υπερογκα δανεια, θα εξαπατησει, θα κλεψει, θα κοψει πλαστο χρημα. Και ο Freud; Σε ενα γραμμα στον Fliess απο το 1900 γραφει: “Απο ιδιοσυγκρασια δεν ειμαι παρα conquistador - τυχοδιωκτης, αν θελεις αυτην τη λεξη μεταφρασμενη, με ολη την περιεργεια, την τολμη και το πεισμα που χαρακτηριζουν εναν ανθρωπο αυτου του ειδους.”
Ποιος ειναι τωρα ο τυχοδιωκτισμος του Freud; Τρεφεται απο τον οδοστρωτηρα του “θελω” που αξιωνει να βλεπει παντου μια συνδεση, μια συνεχεια, π.χ. αναμεσα στο ονειρο και στον ξυπνο. Ορμωμενος απο αυτην την θεληση, ο Freud συγκρινει τα ονειρα με τον ξυπνο, και στην οπτικη της συγκρισης ειναι που το αλλοτριο του ενος προς το αλλο προβαλλει ως "κενο" μεταξυ τους. Παραμεριζει την πραγματικοτητα τους αδιστακτα: "Κατα την αποψη μας τα αντιληπτα φαινομενα πρεπει να υποχωρουν εμπρος στις ορεξεις, τις οποιες απλως υποθετουμε."
Η συνδεση, η συνεχεια παραγεται με το κολπο της ερμηνειας: ονειρο και ξυπνος γινονται ομωνυμα, οπως τα ετερωνυμα κλασματα. Ο κοινος παρονομαστης, στον οποιο και τα δυο αναγονται, ειναι η κατασκευη του "ψυχικου οργανου" με τις "υποτιθεμενες ορεξεις" του. Τα μεταξυ τους ασυνεχη, π.χ. ονειρο και ξυπνια ζωη, εξοριζονται σ' αυτον τον εσωτερικο κοσμο, παριστανονται ως ενδοψυχικα μορφωματα και - γεφυρωνονται. Δηλαδη: Το ονειρο μετονομαζεται σε ενδοψυχικη "ονειρικη διεργασια" ("Traumarbeit"), η οποια μεταβολιζει "ορεξεις" του ξυπνου, που μπορει κανεις και να μην ειχε αντιληφθει ποτε (αλλα τοτε του λεμε πως ηταν "ασυνειδητες"), και τις οδηγει στην ονειρικη, δηλαδη ψευδαισθησιακη και παραλλαγμενη τους εκπληρωση. Ψευδολυσεις σε ψευδοπροβληματα.
Και απο που ασκει το ψευδοπροβλημα την γοητεια του; Απο το οτι αποκοιμιζει την ανησυχια εκεινου που επιζητει την εξηγηση και ταραζεται απο τα "κενα". Η πραγματικοτητα, την οποια ο τυχοδιωκτισμος του Freud παραμεριζει, ηδη πριν απο τα "κενα", εχει λοιπον και αυτην την διασταση: την ανησυχια του. Η ανησυχια του ειναι επισης μια πραγματικοτητα. Ομως δεν την κοιταζει, δεν την ακουει, δεν την επερωτα. Την ντριπλαρει, την προσπερνα με ενα πραξικοπημα: Την πνιγει σε μια θεωρια. Κλεινεται σε εναν αυτιστικο μικροκοσμο οπου τα πραγματα παρασταινονται οπως αυτος τα θελει να ειναι. (Οπως στην ανησυχια οτι η γυναικα μου με απατα, καταφευγω στη λυση να την κλεισω σε ενα μπουντρουμι.)

Οι Ασυνειδητοι


Την εποχη που, φοιτητης, εφτασα στο ετος που καναμε Ψυχιατρικη και ανοιξα το σχετικο "συγγραμα", περισσοτερο με κεντρισε μια διαγνωση που δεν γνωριζα μεχρι τοτε: "Ψυχοπαθης" (Να μην συγχεεται με το "ψυχασθενης", "ψυχωτικος" κοκ). Αργοτερα οι Αμερικανοι το ονομασαν "Αντικοινωνικη διαταραχη προσωπικοτητας", η "sociopath" – "κοινωνιοπαθης". Βασικα το ιδιο πραγμα σε νεα συσκευασια.
Και τι με κεντρισε στον ψυχοπαθη; Το κυριο χαρακτηριστικο του: του λειπει, λεει, η (ηθικη) συνειδηση – επι το φροϋδικοτερον, του λειπει το "Υπερεγω". Του λειπει η συνειδηση, οπως σ' εναν αλλο μπορει να λειπει ενα χερι, η ενα ποδι. Ομως αυτη η αναπηρια εμοιαζε να φερνει μαζι της ενα αλλοκοτο ανοιγμα, μια ελευθερια σχεδον διαστροφικα αχαλινωτη. Με κεντρισε... Δεν ξερω αν η εκφραση αποδιδει. Ηταν περισσοτερο ενα "Ω...!", οπου κανεις, εμπρος σε μια απροσμενη και αλλοκοτη ομορφια, πιανεται κατευθειαν στα διχτυα της σαγηνης της, γινεται ολοκληρος ενα θαυμαστικο. Και δεν ειχα πεσει εξω. Διαβαζω σ' ενα βιβλιο που γραφηκε σαραντα χρονια αργοτερα:
"Ενα απο τα πιο συχνα απαντωμενα χαρακτηριστικα ειναι μια ευφραδεια και μια επιφανειακη γοητεια που επιτρεπει τον αληθινο κοινωνιοπαθη να σαγηνευει αλλους, μεταφορικα η κυριολεκτικα – κατι σαν λαμψη, η χαρισμα που αρχικα μπορει να κανει τον κοινωνιοπαθη να φαινεται πιο γοητευτικος, η πιο ενδιαφερων απο τους περισσοτερους φυσιολογικους ανθρωπους γυρω του. Ειναι πιο αυθορμητος, η πιο εντονος, η καπου πιο "περιπλοκος", η πιο σεξυ, η πιο διασκεδαστικος απο καθε αλλον." (Martha Stout, "The Sociopath Next Door" ["Ο κοινωνιοπαθης της διπλανης πορτας"])
Το ενδιαφερον ειναι πως αν ζησεις τον ψυχοπαθη απο κοντα, αν δηλαδη η αυρα του ασκησει την ελκτικη της δυναμη επανω σου και σε καταπιει, εκει, στα εγκατα της, αυτος θα σε περιμενει και θα τον γνωρισεις. Ποιον ανθρωπο βλεπεις τοτε; Η συγγραφεας συνεχιζει:
"Οι κοινωνιοπαθεις χαρακτηριζονται ιδιαιτερα για την επιφανειακοτητα τους, για την κουφια και παροδικη φυση στοργικων συναισθηματων που ενδεχομενως ισχυριζονται οτι εχουν, για μια ιδιαιτερη αναισθησια που σου κοβει την ανασα. Δεν εχουν ιχνος ενσυναισθησης και δεν εχουν κανενα γνησιο ενδιαφερον για συναισθηματικο δεσμο με εναν συντροφο. Οταν η γοητεια της επιφανειας μαδησει, οι γαμοι τους ειναι διχως αγαπη, μονοπλευροι και σχεδον παντα βραχυβιοι. Αν ενας συζυγος εχει καν καποια αξια για τον κοινωνιοπαθη, ειναι γιατι αυτος τον βλεπει σαν κτημα του, κτημα του που αν το χασει θα νοιωσει ισως οργισμενος, αλλα ποτε θλιμμενος η υπευθυνος. Οι κοινωνιοπαθεις, πολυ περισσοτερο απο τους φυσιολογικους [...] παιρνουν κοινωνικα, σωματικα, οικονομικα η νομικα ρισκα."
Η συγγραφεας προειδοποιει με τρομο: Μακρια τους! Το κεφαλαιο "How to recognize the remorseless" ("Πως να αναγνωριζεις τον ασυνειδητο"), ξεκινα με το μοττο της ανθρωπολογου Loren Eiseley (1907–1977): "Στην ερημο ενας γερος μοναχος καποτε συμβουλευσε τον ταξιδιωτη οτι η φωνη του θεου και η φωνη του διαβολου, μολις που ξεχωριζουν." Ο σατανικος κοινωνιοπαθης με το αγγελικο προσωπο ...
Οι ψυχιατροι δεν εχουν κανενα αισθητηριο για την σαγηνη του κοινωνιοπαθους. Στο Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (Διαγνωστικο και στατιστικο εγχειριδιο ψυχικων διαταραχων) της Αμερικανικης Ψυχιατρικης Εταιρειας διαβαζουμε για τα σημεια που οδηγουν στην διαγνωση "αντικοινωνικη διαταραχη προσωπικοτητας":
1. Αδυναμια να προσαρμοστει σε κοινωνικες νορμες
2. Εξαπατηση, χειριστικοτητα
3. Παρορμητισμος, αδυναμια προγραμματισμου
4. Ευερεθιστοτητα, επιθετικοτητα
5. Παρατολμη παραβλεψη της ασφαλειας του ιδιου η αλλων
6. Διαρκης ανευθυνοτητα
7. Απουσια τυψεων οταν προξενει πονο, κακοποιει, η κλεβει ενα αλλο ατομο.
Ηδη οταν διαπιστωνονται τρια απο τα παραπανω, αρκει για την διαγνωση...
Εαν το παθολογικο οριζεται ως η αποκλιση απο το φυσιολογικο, και εαν στην περιπτωση του κοινωνιοπαθους το φυσιολογικο ταυτιζεται με την κοινωνια και με ο,τι την εδραιωνει και την προαγει, τοτε ο κοινωνιοπαθης ειναι ο απολυτα παθολογικος. Συνιστα την μεγιστη απειλη εναντιον της κοινωνιας. Ειναι ο τρομοκρατης της.
Ομως ποιας κοινωνιας ειναι τρομοκρατης; Ειναι ενδιαφερον οτι πολυ συχνα οι στυλοβατες της κοινωνιας μας, αυτοι που ασκουν την πολιτικη, οικονομικη, και καθε αλλη εξουσια, συμπληρωνουν οχι τρια, αλλα τα περισσοτερα απο τα κριτηρια της διαγνωσης. Οι λυκοι ταχθηκαν να φυλανε τα προβατα.
Οι ψυχιατροι, και οχι μονο αυτοι, εχουν την παρασταση μιας κοινωνιας απο πολιτες που τους διακρινει ο,τι λειπει απο τον κοινωνιοπαθη:
1. Προσαρμοζονται σε κοινωνικες νορμες
2. Ειναι ειλικρινεις και δεν εκμεταλλευονται
3. Ειναι συνετοι και προγραμματιζουν το μελλον τους
4. Ειναι ανεκτικοι και φιλειρηνικοι
5. Μεριμνουν για την ασφαλεια του εαυτου τους και των αλλων
6. Ειναι διαρκως υπευθυνοι
7. Οταν προξενουν πονο, κακοποιουν, η κλεβουν, εχουν τυψεις.
Ας το χαρισουμε στους αμερικανους συναδελφους, οτι φυσιολογικος πολιτης ειναι αυτος που πληροι τα τρια μονο απο τα παραπανω κριτηρια. Και παλι. Η κοινωνια τους ειναι ενα φανταστικο μορφωμα, ενα χολυγουντιανο σκηνικο χωρις καμια σχεση με την πραγματικοτητα.1
Αυτο το φαντασμα πληττουν οι κατ' ονομα τρομοκρατες, συμφωνα με το πρωτο κριτηριο ("αδυναμια να προσαρμοστει σε κοινωνικες νορμες"), αυτου του φαντασματος αναγορευονται σε προστατες οι δυνατοι, συμφωνα με το δευτερο κριτηριο ("εξαπατηση, χειριστικοτητα") – τα υπολοιπα κριτηρια τα μοιραζονται απο κοινου.

1 Δεν υπεισερχομαι καν στις κοσμογονικες αλλαγες που φερνει μαζι της η ψηφιακη εποχη, οπου οι παραστασεις μας για την κοινωνια, τις σχεσεις, την καθημερινοτητα κλπ. εχουν ανατραπει ολοτελα, εστω κι αν ονομαζουμε το νεο με τα παλια ονοματα και νομιζουμε πως δεν αλλαξε τιποτα.


PDF

Ενικοτητα


ΤΙΣ ΚΑ ΤΙΣ ΠΟΚΑ ΡΑ ΑΛΛΩ ΝΟΟΝ ΑΝΔΡΟΣ ΕΝΙΣΠΟΙ
Ποιος, ποιος ποτε ευκολα τον νου αλλου ανθρωπου θα πει;

Ως "ενικοτητα" εχω μεταφρασει την λεξη "singularity", την οποια συναντησα σε φιλοσοφικα κειμενα. Η λεξη μου κινησε το ενδιαφερον, καθως μοιαζει να αποδιδει μια καιρια συνθηκη της ψυχοθεραπειας: το γεγονος οτι αφορα εναν ανθρωπο ως ακριβως αυτον τον ενα - στην ενικοτητα του.
Κανεις θα ελεγε πως υπαρχουν συγγενικες λεξεις που εκ πρωτης οψεως σημαινουν το ιδιο: μοναδικοτητα, ιδιαιτεροτητα, αυθεντικοτητα κ.α. Αυτο που με ενδιεφερε στην "ενικοτητα" ειναι η λιτη παραμονη στο "ενα", διχως την επιβαρυνση απο προσδιορισμους ως ανεπαναληπτου (μοναδικοτητα), διακριτου (ιδιαιτεροτητα), αληθινου (αυθεντικοτητα).

Θα μπορουσε λοιπον να ειπωθει οτι ορος της δυνατοτητας της ψυχοθεραπειας, της συνομιλιας με τον εκαστοτε Ενα, ειναι η ενικοτητα. Αντιστοιχα, ζητουμενο για τον ψυχοθεραπευτη θα ηταν ενα ανεπτυγμενο αισθητηριο για την ενικοτητα. Και, σ' αυτην την οπτικη, ιαματικο για τον πασχοντα, η κατοικηση στην ενικοτητα του.
Παρατιθενται σχετικα κειμενα των
Keiji Nishitani, Elias Canetti, Byung-Chul Han, και ενα δικο μου.

Εδω μια σημειωση μονο: Η μικρη ερευνα της
λεξης στο διαδικτυο επεφυλασσε μια εκπληξη: Στις θετικες επιστημες, με τον ορο "singularity" δηλωνεται ενα σημειο του χωροχρονου οπου μια μεταβλητη τεινει στο μηδεν, και αντιστοιχα μια αλλη στο απειρο. Ειναι σημεια οπου
- ολες οι παραλληλες τεμνονται
-
μια εξισωση, μια επιφανεια εκρηγνυται, η εκφυλιζεται.
- η θεση, η η ρυθμιση ενος μηχανισμου, η μιας μηχανης ειναι τετοια που η συνακολουθη συμπεριφορα ειναι απροβλεπτη
- βαρυτικες δυναμεις προκαλουν την υλη να αποκτησει απειρη πυκνοτητα και μηδενικο ογκο (μαυρες τρυπες)

Η ενικοτητα ονομαζει σημεια στα οποια οι κλασσικες επιστημες καταρρεουν. (Στα ελληνικα το "singularity" μεταφραζεται μεσα απο μια αμυντικη θεση: "ανωμαλια".)

Ισως θα μπορουσαμε να πουμε οτι καθε επιστημη, στην κλασσικη της μορφη, στην λογικη της εξελιξης της, θα πεσει επανω στις ενικοτητες της: στο τελος της. Ειναι εγγεγραμμενο στην φυση της να κοβει το κλαδι που καθεται.

Στην ενικοτητα μιας ανθρωπινης παρουσιας, με αναλογο τροπο, χανονται ολες οι συνηθισμενες παραστασεις μας των ανθρωπων. Ψυχιατρικη και Ψυχολογια τιναζονται στον αερα. Ενας ανθρωπος, στην ενικοτητα του, αποκτα μια διασταση δαιμονικη - μουσικη; ποιητικη; θρησκευτικη; ολα αυτα; τιποτα απ' αυτα;

Keiji Nishitani, απο το Βουδισμος

Elias Canetti, απο το Σημειωσεις 1942-1985

Byung-Chul Han, απο το
Ειδη θανατου

Κωστας Γεμενετζης,
Λογοτεχνια και ψυχαναλυση

Ω τυμβος...



PDF

Το παρακατω κειμενο ειναι αποσπασμα απο την Αντιγονη του
Σοφοκλη. Παρατιθεται η μεταφραση του Hölderlin, η αποδοση της στα νεα ελληνικα, καθως και η μελοποιηση της απο τον Carl Orff.
Παντου εδω, και φυσικα εξαρχης στο αρχαιο κειμενο, συναντουμε το υφος το οποιο θα μπορουσε να εννοηθει απο την διαλεκτικη Κυριου και Δουλου του Hegel ως το υφος του Κυριου.
Η διαλεκτικη Κυριου και Δουλου δεν αφορα οπωσδηποτε σχεσεις κυριαρχιας. Ο Κυριος ειναι αυτος που στην αναμετρηση δεν δειλιαζει εμπρος στον θανατο. Ειναι αποφασισμενος για ολα. Δεν εχει δευτερες σκεψεις για τον εαυτο του, την ασφαλεια, την αυτοσυντηρηση του. (βλ. και Byung-Chul Han,
Η απλως ζωη) Διακατεχεται απο μια ολοκληρωτικη αυταπαρνηση.
Ο Κυριος του Hegel θυμιζει τον σαμουραϊ του
Musashi, για τον οποιο "Ο δρομος του πολεμιστη ειναι η αποφασιστικη αποδοχη του θανατου".
Παρεμπιπτοντως: Θα ειχε ενα νοημα, να εννοηθουν οι "ψυχικες παθησεις", η καταθλιψη, τα αγχη, οι πανικοι, οι ψυχαναγκασμοι, οι υστεριες στην οπτικη του Δουλου: που με τα κρατηματα του αναζητει να συμβιβασει τα ασυμβιβαστα.




891-930
η μεταφραση του Hölderlin
Antigonae
O Grab! o Brautbett! unterirdische / Behausung, immerwach! Da werd ich reisen / Den Meinen zu, von denen zu den Toten / Die meiste Zahl, nachdem sie weiter gangen, / Zornigmitleidig dort ein Licht begrüßt hat; / Von denen ich, die letzte, nun am schlimmsten / In weiter Welt vergehn muß, ehe mir / Des Lebens Grenze kommt. Doch komm ich an, / So nähr ich das mit Hoffnungen gar sehr, / Daß lieb ich kommen werde für den Vater, / Auch dir lieb, meine Mutter! lieb auch dir, / Du brüderliches Haupt! Denn als ihr starbt, / Hab ich genommen euch mit eigner Hand / Und ausgeschmückt und über eurem Grabe / Trankopfer euch gebracht. Nun, Polynikes, / Indem ich decke deinen Leib, erlang ich dies, / Obgleich ich dich geehrt, vor Wohlgesinnten. / Nie nämlich, weder wenn ich Mutter / Von Kindern wäre oder ein Gemahl / Im Tode sich verzehret, hätt ich mit Gewalt, / Als wollt ich einen Aufstand, dies errungen. / Und welchem Gesetze sag ich dies zu Dank? / Wär ein Gemahl gestorben, gäb es andre, / Und auch ein Kind von einem andern Manne, / Wenn diesen ich umarmt. Wenn aber Mutter / Und Vater schläft, im Ort der Toten beides, / Steht's nicht, als wüchs ein andrer Bruder wieder. / Nach solchem Gesetze hab ich dich geehrt, / Dem Kreon aber schien es eine Sünde / Und sehr gewagt, o brüderliches Haupt! / Und jetzt führt er mich weg, mit Händen so mich greifend, / Mich ohne Bett und Hochzeit; noch der Ehe Teil / Hab ich empfangen, noch ein Kind zu nähren. / Doch einsam so von Lieben, unglückselig, / Lebendig in die Wildnis der Gestorbnen / Komm ich hinab. Welch Recht der Geister übertretend? / Was soll ich Arme noch zu himmlischen / Gewalten schaun? Wen singen der Waffengenossen? / Da ich Gottlosigkeit aus Frömmigkeit empfangen. / Doch wenn nun dieses schön ist vor den Göttern, / So leiden wir und bitten ab, was wir / Gesündiget. Wenn aber diese fehlen, / So mögen sie nicht größer Unglück leiden, / Als sie bewirken offenbar an mir.
Chor
Noch von demselben Stürmen hat / Sie noch dieselben Stöße in der Seele.

η μεταφραση της μεταφρασης του Hölderlin
Αντιγονη
Ταφε! νυφικο κρεββατι! υπογεια κατοικια, αγρυπνη παντα! Εκει θα υπαγω, στους δικους μου, που τους περισσοτερους απ' αυτους, σαν φυγανε παραπερα, φως οργισμενο και συμπονετικο τους υποδεχτηκε στους νεκρους: Οπου τωρα εγω, απο τουτους η τελευταια, πρεπει να χαθω σε κοσμο αχανη με τον χειροτερο τροπο, προτου να ερθει το οριο της ζωης μου.
Μα σαν φτασω, τρεφω μεγαλες ελπιδες οτι θα φτασω αγαπημενη για τον πατερα, και για σενα αγαπημενη, μητερα μου! αγαπημενη και για σενα, αδελφικη κεφαλη! Γιατι σαν πεθανατε σας πηρα με τα ιδια μου τα χερια και σας εστολισα και σας εφερα επανω στον ταφο σας θυσιαστηριες σπονδες.
Και τωρα, Πολυνεικη, καθως καλυπτω το σωμα σου, με βρισκουν αυτα, αν και, για τους σωφρονες, σε ετιμησα. Αφου ποτε, ουτε αν ημουν μητερα παιδιων, η αν εναν συζυγο ειχε κατασπαραξει ο θανατος, δεν θα το ειχα κανει με τη βια, σαν να 'θελα επανασταση.
Και χαρη σε ποιον νομο τα λεω αυτα; Αν ειχε πεθανει συζυγος, θα ειχε αλλους, και παιδι απο αλλον αντρα, αν τον αγκαλιαζα. Μα οταν μητερα και πατερας κοιμουνται κι οι δυο στον τοπο των νεκρων, αλλος αδελφος δεν θα μπορεσει να γινει.
Συμφωνα μ' αυτον τον νομο σε τιμησα, ομως στον Κρεοντα φανηκε αμαρτια κι αποκοτια, αδελφικη κεφαλη! Και τωρα με πιανει απο τα χερια και με παιρνει απο εδω, εμενα, χωρις κλινη και γαμηλια τελετη· δεν πηρα μερος ουτε σε γαμο ουτε στο να θρεψω παιδι. Αλλα, απο αγαπημενους ξεχωρη, δυσμοιρη, ζωντανη κατεβαινω στην αγριαδα των πεθαμενων.
Παραβιαζοντας ποιο δικαιο των πνευματων; Τι να προσβλεπω πια, εγω η φτωχη, σε ουρανιες δυναμεις; Ποιον απο τους συμμαχους να τραγουδησω; Καθως απο την ευσεβεια εισεπραξα θεΪκη απουσια. Μα αν τουτο ειναι καλο στους θεους, εμεις θα υποφερουμε και θα ζητησουμε αφεση για ο,τι αμαρτησαμε. Ομως αν λειπουν αυτοι, ας μην υποφερουν μεγαλυτερη δυστυχια απ' οση προφανως προκαλουνε σ' εμενα.
Χορος
Απο τις ιδιες θυελλες εχει ακομα τις ιδιες ριπες στην ψυχη.

το αρχαιο κειμενο
Αντιγονη
ω τυμβος, ω νυμφειον, ω κατασκαφης / οικησις αειφρουρος, οι πορευομαι / προς τους εμαυτης, ων αριθμον εν νεκροις / πλειστον δεδεκται Φερσεφασσ' ολωλοτων: / ων λοισθια 'γω και κακιστα δη μακρω / κατειμι, πριν μοι μοιραν εξηκειν βιου. / ελθουσα μεντοι καρτ' εν ελπισιν τρεφω / φιλη μεν ηξειν πατρι, προσφιλης δε σοι, / μητερ, φιλη δε σοι, κασιγνητον καρα: / επει θανοντας αυτοχειρ υμας εγω / ελουσα κακοσμησα καπιτυμβιους / χοας εδωκα. νυν δε Πολυνεικες, το σον / δεμας περιστελλουσα τοιαδ' αρνυμαι. / καιτοι σ' εγω 'τιμησα τοις φρονουσιν ευ. / ου γαρ ποτ' ουτ' αν, ει τεκνων μητηρ εφυν, / ουτ' ει ποσις μοι κατθανων ετηκετο, / βια πολιτων τονδ' αν ηρομην πονον. / τινος νομου δη ταυτα προς χαριν λεγω; / ποσις μεν αν μοι κατθανοντος αλλος ην, / και παις απ' αλλου φωτος, ει τουδ' ημπλακον, / μητρος δ' εν Αιδου και πατρος κεκευθοτοιν / ουκ εστ' αδελφος οστις αν βλαστοι ποτε. / τοιωδε μεντοι σ' εκπροτιμησασ' εγω / νομω Κρεοντι ταυτ' εδοξ' αμαρτανειν / και δεινα τολμαν, ω κασιγνητον καρα. / και νυν αγει με δια χερων ουτω λαβων / αλεκτρον, ανυμεναιον, ουτε του γαμου / μερος λαχουσαν ουτε παιδειου τροφης, / αλλ' ωδ' ερημος προς φιλων η δυσμορος / ζωσ' εις θανοντων ερχομαι κατασκαφας. / ποιαν παρεξελθουσα δαιμονων δικην; / τι χρη με την δυστηνον ες θεους ετι / βλεπειν; τιν' αυδαν ξυμμαχων; επει γε δη / την δυσσεβειαν ευσεβουσ', εκτησαμην. / αλλ' ει μεν ουν ταδ' εστιν εν θεοις καλα, / παθοντες αν ξυγγνοιμεν ημαρτηκοτες: / ει δ' οιδ' αμαρτανουσι, μη πλειω κακα / παθοιεν η και δρωσιν εκδικως εμε.
Χορος
ετι των αυτων ανεμων αυται / ψυχης ριπαι τηνδε γ' εχουσιν.

Η μελοποιηση του Orff

''Τι πραγματικά θέλουν οι γυναίκες''

 
Παρατηρήσεις επάνω στην έρευνα της ALCO για λογαριασμό της Εταιρείας Μελέτης Ανθρώπινης Σεξουαλικότητας και του Ανδρολογικού Ινστιτούτου με θέμα "Τι πραγματικά θέλουν οι γυναίκες"

1. Οι γυναίκες απαντούν σε ερωτήσεις ενός συνεντευξιάζοντος. Αυτός εκπροσωπεί τα "μάτια του κόσμου". Και πάλι εδώ δεν πρόκειται για ένα πλήθος από μάτια ανώνυμα. Κάποια βρίσκονται πάντα στην πρώτη γραμμή, μάτια ανθρώπων που τις σημαδεψαν: γονεων, αδελφών, δασκάλων, συντρόφων, πνευματικων. Ενώπιον τους οι γυναίκες παρουσιαζουν μια εικόνα του εαυτού τους συγκαταβατική, που αυτοί θα ήθελαν να δουν, ή αντιδραστική, εις πείσμα των προσδοκιών τους, οπωσδήποτε μια εικόνα που συνομιλεί μαζί τους. Η άλλη εικόνα του εαυτού τους, η μυστική, που μόνο αυτές γνωρίζουν, πότε περισσότερο και πότε λιγότερο καθαρά, μένει απρόσιτη.

2. Σε όλα σχεδόν τα ευρήματα η "σπουδαιότητα" είναι μεγαλύτερη από την "ικανοποίηση". Που θα πει ότι στο επίπεδο αυτού που "θέλουν πραγματικα", κυριαρχεί η απογοήτευση και η ματαίωση. Τούτο είναι εύλογο: Πολύ συχνά καθοδηγούμαστε από σενάρια για το πώς θέλουμε τον σύντροφό μας, και βέβαια η πραγματικότητα πάντα θα συγκρίνεται με το ροζ συννεφάκι και θα βγαίνει στο μείον.

3. Η μορφή της ερώτησης προκαταλαμβάνει τη μορφή της απάντησης. Το θέμα της έρευνας είναι "Παράγοντες που επηρεάζουν την επιλογή του ερωτικού συντρόφου". Οι ερωτήσεις κινούνται στον άξονα "σπουδαιότητας" των παραγόντων και "ικανοποίησης". Η έρευνα, σ' αυτήν τη δομή, θα μπορούσε να αφορά ένα οποιοδήποτε καταναλωτικό προϊόν. Ενθέτει την ερωτώμενη στην οπωσδήποτε σήμερα οικεία νοοτροπία του καταναλωτή με τις ανάγκες και με τα θέλω του, όπου ο ερωτικός σύντροφος καλείται να τα ικανοποιήσει. Και, οπως είδαμε, κάπου αποτυγχάνει.
Εδώ δεν χρειάζονται πιο προσαρμοστικές γυναίκες, ή καλύτεροι άντρες. Χρειάζεται ένας αέρας που να πάρει τα ροζ συννεφάκια και να αφήσει τους συντρόφους γυμνούς, καθαρούς και διάφανους τον ένα απέναντι στον άλλο. Χρειάζεται αυτό που ένας φιλόσοφος χαρακτήρισε με την έκφραση "αποτοξίνωση από τη θέληση".

Το ''οιδιποδειο συμπλεγμα''

PDF

Ο Οιδιποδας του Freud

Στο "Λεξιλογιο της Ψυχαναλυσης" διαβαζουμε τον ορισμο του οιδιποδειου συμπλεγματος:
"Οργανωμενο συνολο φιλητικων και εχθρικων επιθυμιων που αισθανεται το παιδι για τους γονεις του. Υπο τη θετικη λεγομενη μορφη του, το συμπλεγμα εμφανιζεται οπως στην ιστορια του Οιδιποδος Τυραννου: επιθυμια θανατου για τον αντιπαλο που συνιστα το προσωπο του ιδιου φυλου και σεξουαλικη επιθυμια για το προσωπο του αντιθετου φυλου. [...]"
Στην τραγωδια του Σοφοκλη "Οιδιπους Τυραννος" ο Οιδιποδας σκοτωνει τον πατερα του και παντρευεται την μητερα του. Ο Freud παρεμβαινει στην ιστορια της τραγωδιας με βιαιο τροπο. Προσαπτει στον Οιδιποδα την επιθυμια να σκοτωσει τον πατερα του και να παντρευτει την μητερα του. Και απο που φτανει ο Freud καν στην ιδεα οτι ο Οιδιποδας, αυτα που του συμβαινουν, τα θελει; Η κυριαρχη νοοτροπια του 18ου-19ου αιωνα ερμηνευει το ειναι ως βουληση, ως θελω. Ο Freud βλεπει τον Οιδιποδα με τα ματια της δικης του εποχης, ματια προκρουστεια, και παρασταινει τα παθη του ως συνεπεια της, εστω "υποσυνειδητης", επιθυμιας του. Και κατευθειαν ξεπερνα την εποχη του και το τοτε πολιτιστικο περιβαλλον της Δυσης, και αναγορευει το "οιδιποδειο" σε οικουμενικη συνθηκη που διειπε, διεπει και θα διεπει τις σχεσεις της οικογενειας απανταχου της γης.
Η αληθινη εικονα της οικογενειας που προβαλλει μεσα απο το "οιδιποδειο", με τον γιο να θελει τη μητερα για γυναικα του, να θελει να σκοτωσει τον πατερα, να απειλειται, απ' αυτον με ευνουχισμο, ειναι η εικονα ενος αγριου πεδιου μαχης, μια ιστορια κατοχης, φονου, εκδικησης και αντεκδικησης. Ομως το "οιδιποδειο" ειναι, παντα συμφωνα με τον Freud, και μια χιμαιρα: δεν κανουμε αυτα που εκανε ο Οιδιποδας. Περιοριζομαστε σε συμβολικους ευνουχισμους και φονους και σε υποκαταστατα συντροφων. Για τον Freud η ζωη ειναι μια ιστορια απο συμβιβασμους, υποκαταστατες επιθυμιες και σκιωδεις ανταγωνισμους. Μπαγιατικο πικρο ψωμι.

Ο Οιδιποδας του Σοφοκλη

Ας δουμε το δραμα του Οιδιποδα με τα ματια, οχι μιας μεταγενεστερης εποχης, αλλα του ιδιου του Σοφοκλη. Στην "Αντιγονη" η αδελφη της Αντιγονης Ισμηνη, μιλωντας για τον "δυσκλεη", τον δυσμοιρο πατερα τους, λεει οτι γι’ αυτον: "μητηρ και γυνη διπλουν επος" [στ. 53]. "Μητερα" και "γυναικα" ειναι διπλουν επος, "διπλο ονομα". Η μητερα ειναι για τον ιδιο ανθρωπο και γυναικα, η γυναικα ειναι για τον ιδιο ανθρωπο και μητερα. Για τους Αρχαιους πηγη των κακων ειναι αυτο που με μια λεξη θα μπορουσαμε να αποκαλεσουμε "συγχυση". Πιασμενος στο διχτυ αυτης της συγχυσης σπαρταραει ο "δυσκλεης" Οιδιποδας. Σε τουτο εγκειται το τραγικο του.

Το μετρο

Ανηκει στην μοιρα του αγοριου να γνωριζει την γυναικα κατα κανονα για πρωτη φορα στο προσωπο της μητερας του. Και πως γνωριζει τη γυναικα στο προσωπο της μητερας του; Απο το ζωντανο της παραδειγμα: Βλεπει τη μητερα, απεναντι στο πατερα να μην ειναι μητερα αλλα γυναικα. Και παλι, αυτη η γυναικα, η πρωτη γυναικα που γνωριζει στον κοσμο, ειναι η μονη η οποια δεν μπορει να ειναι δικη του γυναικα - ειναι δικη του μητερα, ομως γυναικα του πατερα του. Για το παιδι δεν μπορει να ειναι και δικη του γυναικα, να εχει "διπλο ονομα". (Το αντιστροφο ισχυει βεβαιως για το κοριτσι).
Για το αγορι η μητερα ως γυναικα, για το κοριτσι ο πατερας ως αντρας, ειναι συναμα αναποφευκτοι και απλησιαστοι.
Ομως τα παιδια αναγνωριζουν και στον εαυτο τους τον αντρα και τη γυναικα απο την σταση των γονιων απεναντι τους, καθως αυτοι δεν μπορει να βλεπουν τα παιδια μονο ως παιδια, αλλα στο αγορι βλεπουν και τον εκκολαπτομενο αντρα, στο κοριτσι βλεπουν και την εκκολαπτομενη γυναικα. Και παλι ορθωνεται ο απαγορευτικος τοιχος του "διπλου ονοματος": για τη μητερα ο γιος ειναι ο αντρας που ποτε δεν θα γινει δικος της, για τον πατερα η κορη ειναι η γυναικα που ποτε δεν θα γινει δικη του.
Τα παιδια, το αγορι ως αντρας για τη μητερα, η κορη ως γυναικα για τον πατερα, ειναι συναμα αναποφευκτα και απλησιαστα.

Παρατονα

Το μετρο του αναποφευκτου-απλησιαστου ειναι ευαλωτο. Ειναι σαν την καμπανα σε ενα ποιημα του Hölderlin, οπου φτανει μια νιφαδα χιονι για να την κανει να ηχει παρατονα. Σχηματικα, το μετρο του αναποφευκτου-απλησιαστου παραβιαζεται με δυο τροπους:
Το αναποφευκτο, ειπαμε, εγκειται στο οτι το παιδι αναποφευκτα θα δει τον πατερα και τη μητερα ως αντρα και ως γυναικα, και αυτοι επισης θα το δουν ως εκκολαπτομενο αντρα, ως εκκολαπτομενη γυναικα. Ομως οι γονεις μπορει να δοκιμασουν να το αποφυγουν, ζωντας στο σπιτι κι εμπρος στα παιδια τους ως οντα αφυλα, με τον μπαμπα να ειναι μονο μπαμπας και τη μαμα να ειναι μονο μαμα. Παραβιαζουν το αναποφευκτο.
Το απλησιαστο, ειπαμε, εγκειται στο οτι για τη μητερα ο γιος ειναι ο αντρας που ποτε δεν θα γινει δικος της, για τον πατερα η κορη ειναι η γυναικα που ποτε δεν θα γινει δικη του. Ομως εδω δεν μιλαμε μονο για σεξουαλικη κακοποιηση. Πολυ συχνοτερη ειναι μια, λιγοτερο η περισσοτερο λανθανουσα, ερωτικη διαθεση, ενα ειδος φλερτ του γονεα προς το παιδι του αλλου φυλου, η του παιδιου προς τον γονεα του αλλου φυλου. Πλησιαζονται μεταξυ τους με υπονοουμενα λογια και συμπεριφορες. Παραβιαζουν το απλησιαστο.
Οι παραπανω παραβιασεις του αναποφευκτου-απλησιαστου, στις ποικιλλες τους παραλλαγες, οπωσδηποτε θα γινουν. Ηδη ο ιδιος ο Freud, με την ερμηνεια του των παθων του Οιδιποδα, τις κατακυρωνει. Το ζητημα ειναι ποσο γρηγορα κανεις θα τις αναγνωρισει, θα αναγνωρισει το παρατονο της στασης του, τις νιφαδες χιονιου που χαλανε τον καθαρο ηχο της καμπανας. Καποτε το αναγνωριζουν γρηγορα. Καποτε μενουν παρατονοι, φαλτσαρουν για μια ζωη. Καποτε δεν το αναγνωριζουν γιατι δεν το γνωριζουν. Εδω ενα απο τα καλα που θα μπορουσαν να τους τυχουν, θα ηταν ενας θεραπευτης οποιος θα τους εφιστουσε την προσοχη, θα τους ανοιγε τα ματια για το πως ειναι, και για το πως θα μπορουσαν να ειναι.

Δευτερη βολτα: Η ειρωνεια της μοιρας

Ο Οιδιποδας, που ζουσε στην Κορινθο υιοθετημενος, χωρις να το ξερει, απο τους εκει βασιλεις, μαθαινει απο το μαντειο των Δελφων οτι θα σκοτωσει τον πατερα του και θα παντρευτει τη μητερα του. Ακριβως για να μην γινει αυτο, φευγει απο την Κορινθο και πηγαινει στη Θηβα, οπου σκοτωνει τον αληθινο πατερα του και παντρευεται την αληθινη μητερα του.
Η ιστορια του Οιδιποδα ειναι αντιστοιχη με μια ιστορια των Σουφι απο το Ιρακ που παραθετει ο Jean Baudrillard στο βιβλιο του "Περι σαγηνης". Το σχετικο κεφαλαιο επιγραφεται "Θανατος στη Σαμαρκανδη". Ενας στρατιωτης
" [...] συναντα τον Θανατο σε μια γωνια της αγορας και του φαινεται οτι τον ειδε να κανει μια απειλητικη χειρονομια εναντιον του. Σπευδει στο παλατι του Βασιλια για να του ζητησει το καλυτερο του αλογο ωστε να τρεξει να γλιτωσει απο τον Θανατο στη διαρκεια της νυ¬χτας, να παει μακρια, πολυ μακρια, μεχρι τη Σαμαρκανδη. Το¬τε ο Βασιλιας καλει τον Θανατο στο παλατι για να τον επιπλη¬ξει που φοβισε ετσι εναν απο τους καλυτερους υπηκοους του. Εκεινος ομως, εκπληκτος, του απαντα: "Δεν ηθελα να τον τρο¬μαξω. Απλως εξεπλαγην που συναντησα εδω αυτο τον στρα¬τιωτη, ενω αυριο κιολας εχουμε ραντεβου στη Σαμαρκανδη".
Ο Baudrillard συνεχιζει: "Εννοειται πως, οταν πασχιζουμε να ξεφυγουμε απο το πεπρωμενο μας, τοτε ειναι που τρεχουμε ισια καταπανω του." Οπως ακριβως συμβαινει με τον Οιδιποδα.
Ειναι μια μεγαλη αληθεια, και την βλεπουμε κατα κορον στην ψυχοθεραπεια: Ο τροπος, με τον οποιο κανεις προσπαθει να λυθει απο το προβλημα του, τον βυθιζει στο προβλημα ολο και περισσοτερο. Αυτο συμβαινει με το λεγομενο "αιτημα" των ανθρωπων που προσφευγουν στην ψυχοθεραπεια. Συμβαινει καθε, μα καθε φορα οπου κανεις επιδιωκει να παλεψει τα πραγματα, να αποτρεψει τις προοπτικες που διαγραφονται. Ζητωντας να τις αποτρεψει, τις πραγματωνει. Ισχυει και ευρυτερα. Το δειχνουν περιτρανα οι επεμβασεις στο Ιρακ και στο Αφγανισταν. Το δειχνουν τα μετρα που υποτιθεται οτι θα σωσουν τον πλανητη απο τη μολυνση του περιβαλλοντος. Παντου ειναι η εικονα της χελωνας που περπαταει στην αμμο και με την ουρα της παει να σβυσει τα ιχνη της.
Την δεκαετια του '70 στη Ζυριχη υπηρχε ενας καμπαρετιστας ονοματι Franz Hohler. Τα νουμερα του αποτελουνταν απο γκροτεσκο χιουμορ, τραγουδια που συνοδευε με το τσελο του και ιστοριες που συνεθετε και αφηγουνταν. Μια τετοια ιστορια, οπως την ανακαλω απο μνημης, ειναι η εξης:
Ξεκινα ενας ποδοσφαιρικος αγωνας. Αντιπαλοι ειναι η ομαδα των ζωντανων και η ομαδα των νεκρων. Στο γηπεδο μπαινει πρωτη η ομαδα των ζωντανων, οι παικτες ξεκινουν με το καθιερωμενο ζεσταμα και, οταν φτανει η ωρα, παιρνουν τις θεσεις τους. Τωρα μπαινουν στο γηπεδο οι νεκροι. Τους φερνουν στοιβαγμενους σ' ενα καρο και τους στηνουν το ενα πανω στον αλλο εμπρος στην εστια τους. Ο αγωνας ξεκινα. Οι ζωντανοι κανουν την επιθεση τους, ομως το σουτ που επιχειρουν προσκρουει στο τειχος των νεκρων. Ακολουθουν κι αλλες επιθεσεις, που γινονται ολο και πιο ορμητικες, ολο και πιο πεισματικες, ομως οι νεκροι καλυπτουν ολοκληρη την εστια και δεν επιτρεπουν την παραβιαση της. Το ημιχρονο πλησιαζει, και τωρα προωθειται ακομα κι ο τερματοφυλακας των ζωντανων. Παιρνει την μπαλα, προελαυνει, εξαπολυει ενα δυνατο σουτ, η μπαλα χτυπα στο οριζοντιο δοκαρι της εστιας των νεκρων, επιστρεφει, και με την δυναμη που 'χει φτανει πισω μεχρι την αφυλακτη πλεον εστια των ζωντανων και κυλαει στα διχτυα. Το ημιχρονο τελειωνει με σκορ 1-0 υπερ των νεκρων. Οι νεκροι φορτωνονται στο καρο και οδηγουνται στην ακρη του γηπεδου. Οι ζωντανοι πηγαινουν στα αποδυτηρια. Ειναι κουρασμενοι, αλλα αποφασιστικοι. "Στο δευτερο ημιχρονο", λενε ο ενας στον αλλο, "θα προσπαθησουμε περισσοτερο".
Το "οιδιποδειο συμπλεγμα" θα μπορουσε να ονομαζει ακριβως αυτην την ειρωνεια της μοιρας μας, την ειρωνεια που συνοδευει την αφελη, αναιδη φαντασιωση οτι κραταμε τη ζωη μας στα χερια μας, οτι η ενεργητικοτητα, το "μπορω", ειναι η απαντηση σε καθε τι που μας συντυχαινει. (Βλ. και "
Ποιος ειναι ο Οιδιποδας;")

Το ριαλιτι ''Συρια''


(Ερωτηση αναγνωστη του boro.gr)
Άσχετο και ουτοπικό ίσως αλλά μπορώ να μάθω ποιοι είναι οι κανόνες με τους οποίους διαμορφώνονται οι παγκόσμιες εξελίξεις Πχ για τον επικείμενο πόλεμο στη Συρία ποιοι παίρνουν τις αποφάσεις και τι στόχους έχουν Η αλήθεια είναι ότι είναι λίγο σχετικό αυτό και με την ψυχολογία μου Νιώθω λίγο ότι πιθανά σαν πολίτης θα μπορούσα κάτι να κάνω ώστε να βοηθήσω κάποια πλευρά με την μικρή ίσως ασήμαντη φωνούλα μου μαζί με τους υπόλοιπους πολίτες αυτού του κόσμου ή αυτής της χώρας Σόρρυ αν είναι λίγο μπερδεμένο αλλά από κάπου πρέπει να αρχίσω την αναζήτηση


(Η απαντηση)

Το ριαλιτι "Συρια"

Στο παραμυθι του Lewis Carroll. "Η Αλικη στη χωρα των θαυματων" παιζουν ενα παιχνιδι κρικετ. Ομως αντι για μπαστουνια κρατανε λαιμους απο φλαμιγκο, και αντι για μπαλακι εχουν εναν σκαντζοχοιρο. Υποτιθεται οτι τα φλαμιγκο πρεπει να χτυπησουν το μπαλακι με το ραμφος τους, ομως αυτα εννοουν να γυριζουν το κεφαλι και να κοιτανε τους παικτες. Και ο σκαντζοχοιρος εννοει να φευγει και να μην περιμενει να τον χτυπησουν.
Αυτο μου θυμισε η ερωτηση για τους"κανόνες με τους οποίους διαμορφώνονται οι παγκόσμιες εξελίξεις...". Ισως θα μπορουσαμε να μιλησουμε οχι για κανονες που διεπουν τον κοσμο, αλλα για πανδαιμονιο... Τα ποικιλα "προβληματα", οι "εντασεις", οπως και στις ατομικες μας ζωες, προκυπτουν απο την εφεση μας να αξιωνουμε απο το πανδαιμονιο ("δαιμων" στους Αρχαιους ειναι συνωνυμο του "θεος") να ακολουθησει εναν και μονο, τον δικο μας θεο...

Η υποθεση της Συριας, για την οποια κανετε λογο ιδιαιτερα. Πως την γνωριζουμε; Απο τα μιντια. "The medium is the message", "Το μεσον ειναι το μηνυμα" ειναι μια γνωστη ρηση του αμερικανου διανοητη Marshall McLuhan. Την υποθεση της Συριας την γνωριζουμε ως σοου, με πολλη δοση απο ριαλιτι και με παρεμβολες πολλων σκηνοθετων που μας παρουσιαζουν τη δικη τους εκαστοτε εκδοχη. Το πολυ που μπορει η "φωνουλα" μας ειναι να παρει θεση απεναντι σε μια απο τις διαφορες εκδοχες. Οπου κινδυνευει βεβαια και να εκλαβει αυτην την εκδοχη του σοου ως την "πραγματικοτητα" οσων διαδραματιζονται στη Συρια.

Επιτρεψτε μου να κλεισω με μια λεξη απο το ξεκινημα της ερωτησης, με μια δικη μου "ουτοπια": Θα ονειρευομουν εναν κοσμο οπου εμπρος σ' ολα αυτα, και σε πολλα αλλα, για τα οποια δεν εχουμε τελικα να πουμε τιποτα, γιατι δεν ειναι αλλο απο εικονικες ψευδαισθησεις, οπου εμπρος σ' ολα αυτα θα μπορουσαμε, ανοιχτα και ελευθερα και χωρις δευτερες σκεψεις, να σωπαινουμε, "ηλιοκαμμενοι μ' ενα σκετο ασπρο πουκαμισο", κατα πως γραφει ο Οδυσσεας Ελυτης. Η, εστω, να συγκινουμασταν και να λεγαμε διαφορα, ομως συναμα ξεροντας "τι αξιζαν αυτα, / τι κουφια λογια ησανε αυτες η βασιλειες" (Καβαφης, "Αλεξανδρινοι Βασιλεις").

Αλτρουισμος

[Ερωτηση αναγνωστη στο boro.gr]
Θελω να σας ρωτησω τι ειναι αυτο που κανει πολλους ανθρωπους αλτρουιστες. Ειναι η θρησκεια η κατι αλλο; Υπαρχει τελικα καθαρος αλτρουισμος με την πραγματικη εννοια του ορου η οχι; Και τελευταιο και τελειωνω: Εαν καποιος ειναι αλτρουιστης, δηλ. δινει χωρις να παιρνει, τι ειναι αυτο; Ειναι βλακεια καθαρη η μηπως ειναι κατι πιο βαθυ, οπως μεγαλος εγωισμος τον οποιο και φυσικα δεν μπορει να το καταλαβει;

Ο αλτρουιστης ειναι το αλλο προσωπο του εγωιστη. Κοινη ειναι η υπερβολικη καθηλωση στο Εγω. Στην πρωτη περιπτωση προεχει το Εγω των αλλων, στη δευτερη περιπτωση προεχει το Εγω του εαυτου. Και στις δυο περιπτωσεις, η σχεση με τους αλλους ανθρωπους χαρακτηριζεται σε μεγαλο βαθμο απο τη συναλλαγη, το δινω-παιρνω. Ο αλτρουιστης δινει, ο εγωιστης παιρνει. Και ακομη, τοσο ο ενας οσο και ο αλλος πιστευουν οτι γνωριζουν το καλο: ο αλτρουιστης το καλο του αλλου, ο εγωιστης το καλο το δικο του. (Η αναπτυξη ειναι βεβαια σχηματικη. Πολλες φορες ο αλτρουιστης μπορει να φερεται ως εγωιστης και αντιστροφα.)
Και οι δυο τους εχουν πεσει σε μια παγιδα η οποια ειναι, αντιστοιχα με οσα ειπωθηκαν παραπανω, τριπλη:
- Η υπερβολικη καθηλωση στο Εγω οδηγει στην εξατομικευση, στην οριοθετηση απο τους αλλους και καταδικαζει τον ανθρωπο σε μια βαθια υπαρξιακη μοναξια. Ενδεχομενως δεν την αντιλαμβανεται καν, γιατι του ειναι φυσικη κατασταση και αυτονοητη.
- Η γεφυρα αναμεσα στο ενα Εγω και στο αλλο στηνεται μεσα απο τη συναλλαγη: Δινοντας και παιρνοντας πιστευει κανεις οτι ερχεται σε "επαφη". Αυτη ειναι πλασματικη, διοτι οσο εντονο κι αν ειναι το περα-δωθε επανω στη γεφυρα, οι οχθες δεν πλησιαζουν ποτε η μια την αλλη. Και η τραγικη ειρωνεια ειναι η πιστη οτι με περισσοτερη συναλλαγη, δινοντας περισσοτερα ο αλτρουιστης, παιρνοντας περισσοτερα ο εγωιστης, θα φτασει σε μια εκπληρωση, που ομως δεν ερχεται ποτε.
- Κατα εναν παραδοξο τροπο, οσο περισσοτερο κυριαρχει η υπαρξιακη μοναξια, οσο περισσοτερο κυριαρχουν η απομονωση και η αποξενωση, τοσο περισσοτερο το ενα Εγω πιστευει οτι γνωριζει τον αλλο, η τον εαυτο του, και επομενως τι ειναι καλο γι' αυτο, και τουτο ειναι που προσφερει (αλτρουιστης), η απαιτει (εγωιστης). Ομως "καλο" ειναι ο,τι ταιριαζει, συμφερει, εξυπηρετει το Εγω. Η επιδιωξη αυτου που ειναι "καλο" για καποιον, καθιστα το Εγω υπερτροφικο και επιτεινει το κλεισιμο του ανθρωπου στον εαυτο του.
Παντου εδω υπαρχει η εμπλοκη σε φαυλους κυκλους και καποτε μπορει να οδηγησει σε αδιεξοδο και κριση – κριση λυτρωτικη, που βιωνεται ως καταστροφη, η οποια ομως καποτε ειναι κατα-στροφη: Το Εγω διαρρηγνυεται, ανοιγει για τον Αλλο. Συμβαινει, με αλλοτε αλλον τροπο, στο πληγμα του ερωτα, στο συναπαντημα της θνητοτητας, στην αισια ψυχαναλυση.

Ψυχοβγαλτες


(Σημειωσεις με αφορμη τους βιασμους στην πλατεια Ταχριρ)

Σε μια ταινια του Antognoni αναφερεται η ιστορια μιας ομαδας Γαλλων αρχαιολογων στο Μεξικο που πορευονται προς τον τοπο των ερευνων τους. Καποια στιγμη οι ιθαγενεις οδηγοι σταματουν και μενουν βουβοι. Οταν μετα απο μερες σηκωνονται για να συνεχισουν, δινουν και την εξηγηση: οι ψυχες τους, λεει, ειχαν μεινει πισω και επρεπε να τις περιμενουν.
Η ζωη που αναλωνεται στην δραση αδειαζει τον ανθρωπο. Στο θεατρικο εργο του Georg Büchner "Danton", ο ομωνυμος ηρωας ειναι αγωνιστης της Γαλλικης Επαναστασης. Καταμεσις στα δραματικα γεγονοτα που εξελισσονται ραγδαια, διαμειβεται ο παρακατω διαλογος με τον συντροφο του Camille:
CAMILLE. Γρηγορα, Danton, μη χανουμε χρονο!
DANTON (ντυνεται). Μα ο χρονος μας χανει. Ποσο βαρετο, παντα πρωτα να φορας το πουκαμισο και κατοπιν το παντελονι, και το βραδυ να σερνεσαι στο κρεβατι και το πρωι παλι εξω απ' αυτο, και παντα να βαζεις το ενα ποδι μπροστα απο τ' αλλο• δεν υπαρχει καμια, μα καμια προοπτικη πως να γινοταν αλλιως.
Η δραση που αγεται απο τον καταναγκασμο στην δραση, δηλαδη απο την επιταγη οτι για καθε ζητημα πρεπει και μπορω να "κανω" κατι, λαμβανει χωρα εν κενω. Αυτο το κενο εκφραζεται στη βαρεμαρα του Danton. Ειναι το αδειασμα του ανθρωπου, εκει που η ψυχη εχει μεινει πισω.
Οι ψυχες μας εμειναν πισω, πολυ πισω, και δεν το πηραμε ειδηση. Οι οδηγοι που θα μας το επεσημαιναν εχουν γινει σπανιοι, και δεν εχουμε ουτε ματια να τους δουμε, ουτε αυτια να τους ακουσουμε. Οδηγοι μας ειναι αντιθετα αυτοι που πρωτοι αφησαν την ψυχη τους πισω και συμπαρασυρουν τους υπολοιπους - οι ψυχοβγαλτες: πολιτικοι και δημοσιογραφοι και ανθρωποι του θεαματος, τραπεζικοι κι επιχειρηματιες, πολεμιστες και επαναστατες – και ο οχλος της πλατειας Ταχριρ.
Αυτοι οι ανθρωποι, και η δραση τους, κινουνται σε εξωπραγματικους χωρους, γιατι εξωπραγματικα ειναι πλεον η πολιτικη και η μαζικη ενημερωση και διασκεδαση, η οικονομια και η επανασταση και ο πολεμος. Ετσι τα ιδια τα πραγματα δεν θετουν ορια, και αυτο το γεγονος διανοιγει μια ελευθεριοτητα διαστροφικη, ξεδιαντροπη, εκλυτη. Περισσευει ο κυνισμος, το ψεμα, η εκμεταλλευση, η απληστια, η βια. Μεταδιδεται κατακλυσμικα, σαν το δαγκωμα του βρυκολακα που βρυκολακιαζει το ιδιο το θυμα του.
Οι θηριωδιες των πολεμων και της τρομοκρατιας, η ζουγκλα της οικονομιας, η εκπορνευση του θεαματος, το πληθος στις διαδηλωσεις και στα γηπεδα, μεταξυ αυτων και οι βιασμοι γυναικων στην Ταχριρ, ειναι συμπεριφορες κενων οντων που εχουν χασει την ψυχη τους και διακατεχονται απο εκεινη την εκλυτη ελευθερια που τους επιτρεπει, τους προτρεπει μαλιστα, θα 'λεγες με μια λαχταρα, με μια λυσσα ανεπαναληπτη (μηπως και φθονο;), να βγαζουν και την ψυχη των θυματων τους. Ισως ειναι η μονη συμπεριφορα που γνωριζουν.
Οι ψυχοβγαλτες αγονται απο ενα κοινο πνευμα που σαρωνει τον κοσμο χωρις να αφηνει τιποτα ορθιο στο περασμα του. Ισως μαλιστα τα θυματα της Ταχριρ και των πολεμων να την εχουν καλυτερα: οι βιαστες ειναι απεναντι, ειναι ξενη κακοποιηση. Στις περισσοτερες αλλες περιπτωσεις κανεις υιοθετει τον βιασμο του, αυτοβιαζεται τελικα, και απεναντι σ' αυτον τον βιασμο δεν υπαρχει καμια αμυνα.
Ας μου επιτραπει εδω και μια παρεκβαση που αφορα τα δικα μου χωραφια. Το θεμελιο της εκπαιδευσης στην Ιατρικη ειναι το πτωμα, με το οποιο και εξοικειωνομασταν με το καλημερα. Ο γιατρος, στην ασκηση του επαγγελματος του, κακα τα ψεμματα, συνεχιζει να εχει εμπρος του ενα πτωμα, και ολα τα αλλα ειναι σαλτσες. Αν ειχε να θεραπευσει ενα εμψυχο ον, θα του μαθαινε και πως να πεθαινει. Ομως εχει εναν αψυχο οργανισμο, μια μηχανη που της χαριζει χρονο λειτουργιας και της παιρνει τη ζωη και την ψυχη. Αυτος ο ψυχοβγαλτης με το αγγελικο προσωπειο απανθρωπιζει το "περιστατικο" του ενισχυοντας την εφεση του να ζει για να ζει.

PDF

Κυκνεια ασματα στην Ελληνικη Ραδιοφωνια και Τηλεοραση


[Απαντηση σε ερευνα του boro.gr για την ΕΡΤ]

Πολυ με συγκινει μια λεπτομερεια, οπως εγραφε ο Καβαφης, απο τα γεγονοτα στην ΕΡΤ. Καποιες στιγμες των δημοσιογραφων, καποιες περισσοτερες των μουσικων, των χορωδων. Η ζωντανια, τα φωτεινα προσωπα. Θα ελεγες οτι, εχοντας χασει τη δουλεια τους, απεκδυθηκαν, μαζι με τα επισημα ρουχα, και τον επαγγελματισμο τους και τους εμεινε το πρωτο, η αγαπη για τη μουσικη. Αλλα και ο συγκεντρωμενος κοσμος που τους ακουγε, την 5η του Beethoven, το Nabucco του Verdi, και χειροκροτουσε με ενθουσιασμο, εκει που υπο αλλες συνθηκες συχνα θα τους αγνοουσε.
Τετοιες στιγμες, λεπτομερειες επαναλαμβανω μεσα στη φαρσα των πολιτικων συγκρουσεων, στη φενακη των παιχνιδιων της εξουσιας, στην ανοησια των ατομικων συμφεροντων, ειχαν κατι απο αυτο που αποκαλουμε "κυκνειο ασμα".
Η εκφραση ερχεται απο τον Πλατωνα που γραφει οτι οι κυκνοι, οταν αισθανονται οτι θα πεθανουν, "πλειστα και καλλιστα αδουσι" (Φαιδρος 84e).
Συμβαινει καθε φορα που κανεις καταρρεει, συντριβεται κατω απο τη δυναμη ενος τελειως Αλλου. Τετοιες ειναι οι ωρες οπου οι ανθρωποι, εμπρος στον θανατο, στον ερωτα, σταν χωρισμο χανουν τα κολληματα, τις ιδιοτροπιες και την ιδιοτελεια, μενουν γυμνοι, γεματοι απο καθαρη καλωσυνη - «αναγκάζονται να ξεσκεπάσουν εις τα βάθη της την αγιοσύνη της ψυχής τους» (Σολωμος, Ελευθεροι Πολιορκημενοι).
Κατι σαν εκεινον τον βιολιστη στο Ανατολικο Μετωπο και τους στρατιωτες να τον ακουνε ευλαβικα.

Γαμος ομοφυλοφιλων...



«Γαμος ομοφυλοφιλων» και «Γαμος ομοφυλοφιλων»

Μια πολη στην οποια η αρση βαρων ειναι υποχρεωτικη για ολους και υψιστο κριτηριο για την ανθρωπινη αξια - κατι σαν τους βαθμους των παιδιων και το πορτοφολι των ενηλικων στην κοινωνια μας. Οι κατοικοι της δεν γνωριζουν οτι το χωμα απο κατω και ο θολος του ουρανου απο πανω τους ειναι τα τοιχωματα ενος διαστημοπλοιου που στεγαζει την πολη τους. Καποτε το διαστημοπλοιο αρχιζει, αργα κι ανεπαισθητα, να σηκωνεται. Η απομακρυνση του απο το πεδιο βαρυτητας της γης εχει βεβαια σαν αποτελεσμα να αλλαζουν προοδευτικα οι συνθηκες της αρσης βαρων, καθως απαιτειται ολο και λιγοτερη δυναμη για την ασκηση του αθληματος. Ερχεται μια εποχη που οι γυναικες προκαλουν τους αντρες στα ισια. Οπως ειναι επομενο, μπαινει το θεμα της ισοτητας των φυλων. Ξεσπουν ατελειωτες συζητησεις, συγκρουσεις, η κοινωνια μοιραζεται σε οπαδους και εχθρους της μιας, η της αλλης αποψης. Δεν αργει και η μερα οπου στο παιχνιδι μπαινουν και τα παιδια, καθως πλεον μπορουν να σηκωνουν τα βαρη με σχεδον την ιδια επιδεξιοτητα. Παντως, καθως το διαστημοπλοιο ολο κι απομακρυνεται, καθως η βαρυτητα τεινει προς το μηδεν, η αρση βαρων χανει και το νοημα της. Καταντα γραφικο εθιμο. Οι ταραχες που προηγηθηκαν παυουν. Ειναι απλα ανευ αντικειμενου. (Θα ερθει η εποχη που αυτο θα συμβει και με τους βαθμους και με τα πορτοφολια.)

Μιλαμε για τον γαμο των ομοφυλοφιλων και συχνα ξεχναμε οτι με τον γαμο εχει συμβει ο,τι με την αρση βαρων στη φανταστικη ιστορια μας. Αν ειναι ετσι, τοτε στην εκφραση ‘γαμος των ομοφυλοφιλων’ ο τονισμος, η εμφαση, το ζητημα δεν θα ηταν οι ομοφυλοφιλοι που κανουν ενα ριζοσπαστικο βημα, να παντρευονται. Η εμφαση θα ηταν στον ‘γαμο’, και στο σαπισμα των ριζων του, που τον εκανε οπως εκεινη τη βαλανιδια, την «δρυ» απο την οποια, σαν πεσει, «πας ανηρ ξυλευεται». Τοτε στον γαμο των ομοφυλοφιλων δεν θα ειχαμε τιποτα το ριζοσπαστικο γιατι δεν θα υπηρχαν ριζες να σπασουν.

Ομως τι εχει συμβει με τον γαμο;
Τοσο στην αρχαια Ελλαδα οσο και στην χριστιανικη παραδοση, αλλα και στα λαϊκα εθιμα που διατηρουν στοιχεια απο πληθωρα εποχων και πολιτισμων, η γαμηλια τελετη εξελισσεται συμφωνα με ενα πολυημερο, αυστηρο και πλουσιο τελετουργικο.
Στους Αρχαιους τελετουργικα απαντωνται στην επικοινωνια με το θειο, στη νεκρικη ακολουθια, στην αναχωρηση για τον πολεμο, στην υποδοχη και φιλοξενια του ξενου. Τι κοινο εχουν ο θεος, ο θανατος, ο πολεμος, ο ξενος; Ειναι μορφες ενος Αλλου, ενος τελειως Αλλου. Δεν υπαρχει καμια γεφυρα που να οδηγει ομαλα προς αυτους, δεν υπαρχει καμια εξηγηση που να τους κανει κατανοητους, οικειους. Στις αβυσσους τους δεν προσφερεται καμια διαβαση. Ο μονος δυνατος τροπος «κοινωνιας» μ’ αυτους ειναι η - υπερβαση. Η τελετουργια ειναι ακριβως το οχημα για τη μεταβαση στο υπερβατικο.

Για την κορη που εχει μεγαλωσει στον γυναικωνιτη του σπιτιου, που «εγινε δωδεκα χρονω και ηλιος δεν την ειδε», ο γαμος ειναι αλμα πανω απο μια αβυσσο. Γι’ αυτο και
-τα «προτελεια», οπου θυσιαζει στους θεους μεταξυ αλλων τα παιδικα της ρουχα και τα παιχνιδια της,
-ο γαμπρος, οταν την παραλαμβανει απο τον πατερα, την μεταχειριζεται συμβολικα ως αιχμαλωτη,
-η νυφη, οταν φθανουν στο σπιτι του γαμπρου, καιει τον αξονα της αμαξας που την εφερε,
-ο «θυρωρος», ενας φιλος που ξαγρυπνα εξω απο την πορτα της κρεβατοκαμαρας και εμποδιζει, περισσοτερο ισως απο την εισοδο παρεισακτων, την εξοδο απ’ αυτην,
-τα «επαυλια», τα δωρα που παιρνει το αλλο πρωι η γυναικα που δεν λεγεται πλεον «παρθενος» αλλα «νυμφη»,
-τραγουδα δια στοματος της Σαπφους:
Παρθενία, παρθενία, ποῖ με λίποισ᾽ ἀποίχῃ;
[Παρθενια, παρθενια, που πας και μ’ αφηνεις;]
Οπου η Παρθενια απανταει:
Οὐκέτι ἤξω πρὸς σέ, οὐκέτι ἤξω.
Δεν θα σου ερθω ποτε ξανα, δεν θα ξαναρθω ποτε.

Πλεον βρισκομαστε εξω απο το πεδιο βαρυτητας εκεινου του κοσμου. Ο σημερινος γαμος δεν ειναι τελετουργικο, εν πολλοις ουτε καν «μυστηριο», αλλα σοου, διαδικασια και διακανονισμος. Ποια η διαφορα; Εκεινο ηταν το οχημα της υπερβασης προς το Αλλο. Τωρα μιλαμε για μια σειρα βηματων, βηματα επανω σε πασαρελα, σε ομαλο πεδιο διχως κακοτοπιες, διχως ρηγματα και αβυσσους. Η λεξη «γαμος» χρησιμοποιειται ακομη βεβαια. Ομως η χρηση της ειναι οπως το φως ενος νεκρου αστρου που συνεχιζει να φτανει στα ματια μας μεχρις οτου οι τελευταιες ακτινες του καλυψουν την αποσταση, τα ετη φωτος μεταξυ μας.

Γαμος των ομοφυλοφιλων... Στους Αρχαιους το ρημα «γαμεω» αφορουσε τη συνευρεση αντρα και γυναικας, και μονον. Γαμος των ομοφυλοφιλων λοιπον. Γιατι οχι; Σε εναν κοσμο στον οποιο το Αλλο εχει εξαλειφθει , σε εναν κοσμο που τεινει προς μια «κολαση του ομοιου» , δεν μιλαμε για ενα ζητημα ηθικης, ποσο μαλλον δεν μιλαμε για υβρη και γι’ αυτα που η Υβρη φερνει: Νεμεση και Τιση. Μιλαμε για μια υποθεση που αφορα τη λειτουργια της κοινωνιας και τα «δικαιωματα» των πολιτων της. Για τους διαφωνουντες ο γαμος διαγει μια υπαρξη οπως αυτη του αμερικανου κροισου που εδωσε εντολη να καταψυξουν το σωμα του μεχρι να βρεθει θεραπεια για την αρρωστια που τον ξαποστειλε.
Οταν τον ‘γαμο των ομοφυλοφιλων’ τον δουμε ως ‘γαμο των ομοφυλοφιλων’, τοτε ισως αναγνωρισουμε οτι το παθιασμα και ο ντορος και τα μεγαλα λογια ηταν «για ενα πουκαμισο αδειανο».


1. Βλ. μεταξυ αλλων:
Jennifer Goodall Powers, Ancient Weddings
2. Τελετουργικη ειναι η ιδια η αρχαια «μουσικη», δηλαδη η πρωταρχικη, χθονια ενοτητα λογου, μουσικης και χορου, η οποια καθοριζε τη συνθεση και την εκφορα των επων, της λυρικης ποιησης, της αρχαιας τραγωδιας. Βλ.
«Η Γλωσσα μεσα απο την Αρχαια Ελληνικη Μουσικη» και «Ο δρομος του ερωτα».
3. Απο εδω οι τελετουργιες των λεγομενων «ψυχαναγκαστικων» θα μπορουσαν να προβαλουν σε ενα αλλο φως: Γι’ αυτους τους ανθρωπους καθημερινα πραγματα μπορουν να ειναι ολοτελα ξενα, απο-πραγματοποιημενα, μορφες ενος τελειως Αλλου. Τοτε η μονη δυνατη σχεση μαζι τους θα ηταν αυτη της τελετουργιας.
4. Lobel-Page 114 / 131D / Cox 104
5. «Διαφορετικοτητα» και το «Αλλο» δεν ταυτιζονται. Η διαφορα βασιζεται στη συγκριση, και η συγκριση εχει μεταθεσει τα συγκρινομενα στο ιδιο επιπεδο, τα εχει κανει προσιτα το ενα για το αλλο, π.χ. μεσω της ενσυναιθησης, της εξηγησης, της συγκρουσης, της ταξινομησης, της διαβαθμισης. Το Αλλο, ως Αλλο, χανεται.
6. Jean Baudrillard


PDF

Σημαινουν κατι τα ονειρα;


[Αναθεωρημένο απόσπασμα από το τέλος της ομιλίας "Δήμος ονείρων", στο: Το Γράμμα Α, εκδ. Εστία, Αθήνα 2005]


Οι ποικίλες ψυχολογικές θεωρίες για το όνειρο συνιστούν απαντήσεις στην ερώτηση "Τι είναι τα όνειρα; Τι σημαίνουν τα όνειρα;" Εδώ έχει γίνει σιωπηρά αποδεκτό πως το όνειρο σημαίνει κάτι. Όμως η παμπάλαια συνήθεια να ρωτάει κανείς και να μιλάει σ' αυτό το πνεύμα απομακρύνει από το όνειρο και στρέφει την προσοχή προς αυτό το κάτι. Τα όνειρα εκδιώκονται από τον τόπο τους. Ρίχνονται στην αγορά των ψυχολογικών και νευροβιολογικών μοντέλων και τεχνικών.

Μισή ώρα πριν καταγράψω για πρώτη φορά αυτούς τους συλλογισμούς, άκουσα τη διήγηση του ονείρου μιας ψυχολόγου. Και μετά:

Αυτή: -Έχετε να πείτε κάτι για το όνειρο; Εγώ: -Ποιο είναι το θέμα εδώ; Σε τι προσβλέποντας με ρωτάτε; Αυτή: -Ρωτώ για μια εξήγηση του ονείρου. Εγώ: -Και τι περιμένετε από μια εξήγηση; Τι θα ήταν διαφορετικό μετά την εξήγηση; Αυτή: -Μια καλύτερη κατανόηση του εαυτού μου, αυτών των πραγμάτων. Εγώ: -Το έχετε ήδη ζήσει κάτι τέτοιο; Ότι μια εξήγηση μ' αυτήν την έννοια σας βοήθησε; Αυτή: -Μια φορά ένα όνειρο με βοήθησε να πάρω μια σημαντική επαγγελματική απόφαση. Μια άλλη φορά μετά από ένα όνειρο μπόρεσα να δω ένα λάθος σε μια εργασία μου. Εγώ: -Σ' αυτές τις περιπτώσεις δεν ήταν λοιπόν κάποια εξήγηση του ονείρου που σας βοήθησε. Μάλλον αυτά τα πράγματα μετά το όνειρο εμφανίστηκαν σ' ένα άλλο φως.

Υπάρχουν πάλι περιπτώσεις όπου σε μια ερώτηση του στιλ "Τι σημαίνει το όνειρο;" σωπαίνω, ή απαντώ: "Δεν ξέρω".

Το προκείμενο είναι, κι αυτό το έμαθα από τον Παρμενίδη και τους Αρχαίους, από τον Heidegger και τον Wittgenstein, η όξυνση του βλέμματος για τη διαφορά ανάμεσα σ' αυτό που μπορεί να ερωτάται και να λέγεται και σ' αυτό για το οποίο ερωτήσεις και απαντήσεις δεν έχουν νόημα - είναι άτοπες και α-νόητες.

Η ερώτηση "Τι σημαίνουν τα όνειρα;" είναι ανόητη. Εξομοιώνει τα ονειρικά πράγματα με τη συμπεριφορά του ξύπνιου, δηλαδή εξαλείφει το αλλότριό τους. Οδηγεί σε έναν μονοδιάστατο κόσμο που δεν έχει μάτια για το διάφορο, έναν κόσμο ισχνό, φτωχό, ισοπεδωτικό, βαρετό, που μας έχει κλείσει στην "κόλαση του όμοιου" (Baudrillard).

Η άρνησή μου να συμπράξω εκεί που παραβιάζονται τα μέτρα, κάτι που βέβαια δεν περιορίζεται στα όνειρα, φέρνει συχνά ενόχληση και αντιστάσεις ποικίλης μορφής. Αλλά μόνο έτσι μαθαίνει κανείς - όχι με ερμηνείες και εξηγήσεις, αλλά με την πρόσκρουση του θεραπευόμενου στον τοίχο που του δείχνεται από τον θεραπευτή των αδυνάτων πραγμάτων - των "ανοησιών" του. Συχνά ο θεραπευτής θα εκληφθεί ως αυτός τούτος ο τοίχος.

Η ψυχοθεραπεία δεν είναι μάθημα από καθέδρας. Ούτε παθολογικοποίηση. Το θέμα μου είναι η συνάντησή μας, καλύτερα, το ξεκαθάρισμα του πεδίου στο οποίο κάποτε μπορούμε να συναντιόμαστε, δηλαδή να μιλούμε, δηλαδή "ν' ακούμε ο ένας για τον άλλο" (Hölderlin). Ευτυχεί όταν πραγματικά ερχόμαστε στο προκείμενο. Όταν βρισκόμαστε στον ρυθμό του μέτρου του. Ο τονισμός βρίσκεται στο "ρυθμό", όχι σ' εμάς.

Η θεραπευτική συνάντηση, αν κανείς μπορεί ακόμα να μιλά καν για "θεραπεία", θα είχε τότε ακριβώς τον χαρακτήρα της αντι-παρά-θεσης. Αυτό που παίζεται είναι τα μέτρα, δηλαδή οι διαφορές, παντού όπου παραβιάζονται. Όμως η αντιπαράθεση δεν γίνεται από τον θεραπευτή με διάθεση εχθρική, αλλά δεκτική και καλοπροαίρετη. Αφού γνωρίζει πως οι δρόμοι μας γίνονται βατοί μόνο μέσα από βήματα παραβατικά. Ο συνομιλητής του καλείται να ενστερνισθεί προπάντων αυτό.

Όπου η συνάντηση σ' έναν βαθμό ευτυχεί, όπου, όπως γράφει ο Hölderlin σ' ένα όψιμο ποίημα, "υψηλότερες δείχνονται οι διαφορές", το οικείο (π.χ. ο ξύπνος) γίνεται πιο οικείο και το ανοίκειο (π.χ. τα όνειρα) γίνεται πιο ανοίκειο και η ζωή γίνεται (Hölderlin και πάλι) "κατοικούσα ζωή".

Το εξάντλησα το ερώτημα για τα όνειρα; Με τίποτα! Απλά σταματώ σαν ένας οδοιπόρος που, κουρασμένος, κάθεται κάτω και, στην εξάντληση, οι μορφές της αρχής και του δρόμου και του σκοπού γίνονται συγκεχυμένες κι ο ύπνος τις παίρνει μαζί του.

Κι ένας θεός ξέρει πού θα βρεθεί σαν ξυπνήσει. Κι ό,τι είπε εδώ και σήμερα, αύριο θα του μοιάζει σαν όνειρο.

Ενας αποχαιρετισμος


Αγαπητοι συναδελφοι,

Ο χρονος της προεδριας μου μπορει να συνοψιστει σε μια λεξη: Απετυχα.

Η συνεργασια μου με την IFDA δεν ευτυχησε. Οι ιδεες, οι προτασεις, οι πρωτοβουλιες μου ως επι το πλειστον δεν βρηκαν απηχηση. Χαθηκαν μεσα σε μια βουβη απορριψη.

Ο Hölderlin λεει για τη μοιρα του Ξερξη στην οχθη της Σαλαμινας: "... και στελνει ... τους μαντατοφορους, / μα τους στελνει επι ματαιω, κανεις δεν γυριζει πισω σ' αυτον" (Der Archipelagus).

Σιγουρα και το "οχι" εχει ενα νοημα. Μπορει να βοηθησει μια κοινοτητα να δηλωσει τα "ναι" της, να τα εκπροσωπησει και ετσι να αποκτησει μια υψηλοτερη βαθμιδα ταυτοτητας.

Τα "οχι" σας βοηθησαν κι εμενα να αντιληφθω καπως καθαροτερα τους τοπους και τις ου-τοπιες μου.

Μ' αυτην την εννοια σας χαιρετω και σας λεω: Εχετε γεια.

Το πένθος της απώλειας και η πτώση της πτώχευσης

Η λέξη "πτωχός" συγγενεύει με το "πίπτω". Η εμπειρία της πτώχευσης είναι εμπειρία μιας πτώσης. Αυτή μπορεί να φτάνει από τον ξεπεσμό στα μάτια του κόσμου, της οικογένειας, του ίδιου του εαυτού, μέχρι το πέσιμο από το μπαλκόνι, ή στη θηλιά γύρω από τον λαιμό.

Η πτώχευση έρχεται μετά από μια απώλεια. Η απώλεια μπορεί να αφορά πράγματα του παρόντος: Δεν μπορώ να αγοράζω στο σούπερ μάρκετ αυτά που αγόραζα, δεν μπορώ να προσφέρω στα παιδιά μου το ιδιωτικό σχολείο που πρόσφερα, δεν μπορώ να πληρώσω το δάνειο για το σπίτι ή το αυτοκίνητο, δεν μπορώ να κάνω τα ταξίδια που έκανα κ.ο.κ. Η απώλεια μπορεί όμως να αφορά και μελλοντικά πράγματα: Γίνονται ανέφικτα τα σχέδια και τα όνειρα που είχα για μια καλύτερη ζωή, τη δική μου, της οικογένειας, των παιδιών μου, για τις προοπτικές μιας γενικότερης ευημερίας, στην οποία θα συμμετείχα μαζί με τους περισσότερους.

Απώλειες τέτοιου είδους δεν οδηγούν αναγκαστικά στην πτώση της πτώχευσης. Στην απώλεια κάτι δικό μου, κάτι που βρίσκονταν στην περιοχή του δικού μου μικρόκοσμου, απομακρύνεται και χάνεται. Εγώ στέκω εκεί, το χάνω από τα μάτια μου, βλέπω τον ορίζοντα του κόσμου μου να στενεύει, πενθώ. Πενθώ θα πει: ό,τι χάθηκε εξακολουθεί να είναι παρόν, δια της απουσίας του όμως. Και γι' αυτό πονάει, όπως το ακρωτηριασμένο "μέλος φάντασμα". Το πένθος είναι η σύγκρουση ανάμεσα στο αυγό του "Κι άλλο!" με την πέτρα του "Όχι πια!".

Εκεί που την απώλεια ακολουθεί η πτώση του ξεπεσμού, της κατάπτωσης και της βουτιάς στο κενό, δεν στέκω πλέον. Πέφτω ο ίδιος. Πότε συμβαίνει τούτο; Πότε μια απώλεια με "ρίχνει"; Όταν τα πράγματα που χάνονται αποτελούν συνέχεια του εαυτού μου. Όταν ένας τρόπος ζωής, τα όνειρά μου για μένα και για τα παιδιά μου έχουν γίνει αναπόσπαστο μέρος της εικόνας που έχω για τον εαυτό μου. Τότε δεν χάνεται απλά το ένα και το άλλο. Χάνεται το ίδιο το έδαφος κάτω από τα πόδια μου. Όσο ριζικότερα αυτή η εικόνα με καθορίζει, τόσο εμφατικότερα η συντριβή της ισοδυναμεί με πτώση, με μια λιγότερο ή περισσότερο ελεύθερη πτώση στο κενό.

Στην εμπειρία της πτώχευσης, ό,τι με στήριζε χάνεται. Η εικόνα του εαυτού μου γίνεται συντρίμμια. Χάνομαι ο ίδιος, χάνομαι μέσα σε μια βουβαμάρα, γίνομαι βουβαμάρα ο ίδιος. Δεν υπάρχει καν πένθος, καθώς το πένθος προϋποθέτει ένα Εγώ που στέκει, ίσταται και υφ-ίσταται την απώλεια. Τώρα έχει σιγάσει όπως ένα τοπίο που το σκέπασε χιόνι.

[Η παρατήρηση του Freud ότι στη "μελαγχολία" δεν υπάρχει πένθος, έχει τον λόγο της στο φαινόμενο της σίγασης του Εγώ, που εδώ περιγράφηκε μέσα από την εμπειρία της "πτώχευσης".]

Θυμός και Λύσσα


Η κύρια διαφορά των δυο φαινομένων είναι ότι ο θυμός αφορά κάτι συγκεκριμένο, όμως η λύσσα το παν.

Ο θυμός στρέφεται προς ένα ορισμένο πρόσωπο για μια λίγο-πολύ ορισμένη πράξη. Εκτείνεται στον χρόνο, στο παρελθόν κακό που έγινε και στο μέλλον που απαιτεί να είναι διαφορετικό. Κάποιοι "Αγανακτισμένοι" εμφορούνται από θυμό. Καταφέρονται εναντίον πολιτικών, πραγμάτων που έκαναν ή παραμέλησαν, και ζητούν άλλη πολιτική, άλλους πολιτικούς. Ανάλογα συμβαίνουν σε έναν περισσότερο ατομικό χώρο με γονείς, συντρόφους, παιδιά κλπ.

Ο θυμός, όντας περιβεβλημένος παρελθόντα και μέλλοντα, κινούμενος μέσα στα όρια παρελθόντων και μελλόντων, έχει συντηρητικό χαρακτήρα. Παραμένει στην ίδια συνθήκη, για την οποία αξιώνει απλά διορθώσεις. Γαβγίζει χωρίς να δαγκώνει.

Η λύσσα έχει κόψει τις γέφυρες με παρελθόν και μέλλον. Στο βλέμμα της προβάλλει αποκλειστικά το παρόν, το οποίο πλέον αρνείται ολότελα. Ένα σύνθημα αυτών των "Αγανακτισμένων" είναι το "Κάψτε τη Βουλή!". Η λύσσα απογυμνώνει το παρόν από παρελθόντα και μέλλοντα. Δεν την συγκρατεί τίποτα. Γι' αυτό και είναι ελεύθερη. Κατά τούτο διαφέρει από πράξεις απελπισίας και απόγνωσης, που παραμένουν προσκολλημένες σε ό,τι χάθηκε, και από την εκδίκηση, που επαναλαμβάνει το κακό που υπέστη, τώρα ανταποδίδοντάς το στα ίσα.

Η λύσσα δεν γαβγίζει. Δαγκώνει. Επιτελεί τομές και ρήξεις που δεν γεφυρώνονται πλέον. Έτσι διανοίγει το πεδίο για μια αληθινά νέα κατάσταση. Όχι σπάνια τούτο επιτυγχάνεται με την άσκηση άκρατης βίας: τον φόνο, την αυτοκτονία.

Τόσο ο θυμός όσο και η λύσσα συνιστούν ύβρη. Χάνουν το μέτρο. Ο θυμός χάνει το μέτρο καθόσον εμπλέκεται στη σύγχυση του "και ναι και όχι", του "μαζί δεν κάνουμε και χώρια δεν μπορούμε". Η λύσσα χάνει το μέτρο καθόσον παίρνει τα πράγματα απόλυτα. Η απονενοημένη της δράση κόβει το κεφάλι που πονάει.

Ο θυμός χάνεται στη θολούρα της σύγχυσης. Η λύσσα χάνεται σε μια φανταστική καθαρότητα. Ενδεχομένως τα δυο φαινόμενα έχουν τον τόπο τους στην εικόνα μιας ζωής μυωπικά περιορισμένης στη γεγονότητα (facticity) του διαπροσωπικού και του κοινωνικού.

Και το μέτρο;
"Μη στα χείλη μου ζητήσεις το στόμα σου,
μη μπροστά στην πόρτα τον ξένο,
μη στο μάτι το δάκρυ.
Εφτά νύχτες ψηλότερα διαβαίνει κόκκινο προς κόκκινο,
εφτά καρδιές βαθύτερα βαρά το χέρι την πόρτα,
εφτά ρόδα αργότερα κελαρεί το πηγάδι."
Paul Celan, Kristall

[Δημοσιευτηκε στις 13.11 στο
protagon.gr]

Ονειρα

 

"Τα όνειρα είναι προφητικά." Είναι η θέση του ονειροκρίτη.

"Τα όνειρα είναι εκπλήρωση ασυνειδήτων επιθυμιών." Είναι η θέση της ψυχανάλυσης.

"Τα όνειρα είναι προϊόντα νευροχημικών διεργασιών." Είναι η θέση της νευροβιολογίας.

"Τα όνειρα είναι θεραπευτικό εργαλείο." Είναι η θέση των περισσότερων ψυχοθεραπευτικών μεθόδων.

Θέσεις. Εύκολα τις παίρνουμε. Σπανιώτερα θυμόμαστε πως μια θέση δεν υπάρχει αυτούσια αλλά απαντά σε μια ερώτηση. Κι ακόμη σπανιώτερα θυμόμαστε πως η ερώτηση έχει ήδη καθορίσει την μορφή της απαντώσας θέσης. Κι ακόμη σπανιώτερα θέτουμε την ίδια την ερώτηση υπό κρίση. Τα βήματα που εκτέθηκαν δείχνουν τον δρόμο που θα ακολουθήσει η παρούσα συζήτηση των ονείρων.

Οι κυρίαρχες θέσεις για τα όνειρα, που λένε: "Τα όνειρα είναι αυτό κι εκείνο ...", απαντούν στη ερώτηση: "Τι είναι τα όνειρα;"

Τι είναι τα όνειρα; Αυτήν την φορά δεν θα ικανοποιήσουμε την ερώτηση και την αξίωσή της ν' απαντηθεί, δεν θα την υπακούσουμε. Όμως θα την ακούσουμε.

Τι είναι τα όνειρα; Η υπάκουη απάντηση θα δεχθεί και θα εκτελέσει την άρρητη επιταγή της ερώτησης που θέλει τα όνειρα να παρασταίνονται ως ένα "τι", ως κάτι. Τι; Εδώ είναι που η απάντηση πλέον θα πάρει τον λόγο. Θα αναλάβει τα όνειρα, θα τα φέρει και θα τα εντάξει στο εκάστοτε νομιζόμενο "Τι":

- στην προφητεία που παραβιάζει το αφανέρωτο των μελλούμενων, το όριο του "όχι ακόμη"

- στην επιθυμία, και την πλέον απίθανη, που πρέπει εξάπαντος να εκπληρωθεί, έστω και στα ψέμματα, στην "ψευδαίσθηση" του ονείρου

- στην αξίωση της επιστήμης για μια βεβαιότητα, χαριν της οποίας τα όνειρα ανάγονται στο μετρήσιμο και στο υπολογίσιμό τους ως ισχνό κατάλοιπο της αλλοτινής τους πληρότητας

- στην ιδιοτέλεια μιας "θεραπευτικής διαδικασίας" που τα ορίζει υποπροϊόντα του ξύπνου και εξάγει απ' αυτά ό,τι τους έχει προσάψει η ίδια.

Ήδη με την, τώρα μπορούμε να το πούμε, ολέθρια ερώτηση "Τι είναι τα όνειρα;" έχει ανοίξει ο δρόμος για την υπέρβαση των μέτρων τους, για την διάπραξη μιας ύβρης που τα βιάζει στην προκρούστεια κλίνη των  παραστάσεων μιας αχαλίνωτης αυθαιρεσίας.

Ποια φύση κάνει τα όνειρα τόσο ευάλωτα στην ανθρώπινη ύβρη; Ίσως το ότι μιλούν την γλώσσα των σημάτων: ούτε λέγουν ούτε κρύβουν (Ηράκλειτος). Δεν ανέχονται την απεριόριστη αποκάλυψη, όπως την επιδιώκει ο ονειροκρίτης και η κυρίαρχη ψυχαναλυτική θεωρία, δεν ανέχονται την απεριόριστη συγκάλυψη και αφασία, στην οποία τα καταδικάζει η νευροβιολογία και η επιστήμη της συμπεριφοράς.

Τα όνειρα μιλούν την γλώσσα των σημάτων. Ούτε λέγουν ούτε κρύβουν. Η Α., που ονειρεύτηκες, είναι η Α. που γνωρίζεις στον ξύπνο, και πάλι δεν είναι. Κι αν έχεις τo ήθος και την καρδιά να σεβαστείς την Α. του ονείρου, χρειάζεται να την αφήσεις να κατοικήσει τον κόσμο με τον τρόπο της. Δεν σου επιτρέπεται ούτε να την ταυτίσεις με την Α. του ξύπνου ούτε να την πεις ψευδαίσθηση.

Αυτό που λέγει, μα λέγοντας κρύβει, αυτό που κρύβει, μα κρύβοντας λέγει, έχει τον χαρακτήρα του σήματος - εκείνου που ποτέ δεν σημαίνει "κάτι", που ποτέ δεν απαρνείται τον εαυτό του.

Τα όνειρα σημαίνουν - αμετάβατα. Στην ίδια την φύση τους οφείλεται η ευπάθειά τους: Κάθε λόγος για τα όνειρα θα παραβιάσει τα μέτρα τους, είτε λέγοντας κάτι παραπάνω, είτε κρύβοντας κάτι παραπάνω.

Αυτές τις παραβιάσεις, και τούτο μπορεί να είναι και δρόμος μιας θεραπευτικής συνάντησης, είναι ανάγκη να τις διακρίνουμε, να τις επισημαίνουμε, να τις απαγορεύουμε. Είναι ανάγκη να  προασπιζόμαστε τα μέτρα: να μεριμνούμε ώστε τα όνειρα να μένουν όνειρα - και οι άνθρωποι να μένουν άνθρωποι, που θα πει, να βρίσκουν κι εδώ, στα όνειρα, τον εαυτό τους.

Dreamwork in Greece 2001

Ο Marx δεν γοητευει πια τις γυναικες...

 Ο Karl Marx γράφει σε μια επιστολή του:

 

"Ό,τι υπάρχει για μένα μέσω του χρήματος, ό,τι μπορώ να πληρώσω, δηλ. μπορεί το χρήμα να αγοράσει, είμαι εγώ ο ίδιος, ο κάτοχος του χρήματος." [1]
 

Η φράση του Marx ισχύει σήμερα κατά μείζονα λόγο. Αρχές του '80 ο ιδιοκτήτης ενός μίνι-μάρκετ στην Ύδρα μου είπε για τους τουρίστες: "Και η ανάσα τους είναι τζίρος". Τούτο δεν ισχύει μόνο για τους τουρίστες της Ύδρας αλλά για όλους μας. Δεν υπάρχει σχεδόν καμιά δραστηριότητα την οποία δεν πληρώνουμε. Και η ανάσα μας ακόμη θέλει, κυριολεκτικά πλέον, χρήματα για έργα που θα διατηρήσουν τον αέρα σχετικά αναπνεύσιμο. Ενδεχομένως σήμερα θα ίσχυε η αντιστροφή της φράσης του Marx: "Είμαι ό,τι μπορώ να πληρώσω." Δεν είναι δηλαδή το πορτοφόλι μου, που καταλαμβάνει μια θέση στο είναι μου, το οποίο θα μπορουσε να περιλαμβάνει και άλλα πράγματα έξω από την οικονομία, αλλά σε μεγάλο βαθμό το πορτοφόλι μου είναι ο φορέας του είναι μου.

 

Έτσι η οικονομική κρίση είναι κρίση υπαρξιακή. Με ποιον τρόπο όμως ταυτίζονται πορτοφόλι και ύπαρξη;

Ο 
Marx συνεχίζει στην επιστολή του:

 

"Όσο μεγάλη είναι η δύναμη του χρήματος, άλλο τόσο μεγάλη είναι η δύναμη μου. Οι ιδιότητες του χρήματος είναι ιδιότητες και ουσιαστικές δυνάμεις δικές μου - του κατόχου του -. Αυτό που είμαι και δύναμαι δεν καθορίζεται λοιπόν διόλου από την ατομικότητα μου. Είμαι πανάσχημος, όμως μπορώ να μου αγοράσω την ωραιότερη γυναίκα. Άρα δεν είμαι πανάσχημος γιατί η επίδραση της ασχήμιας, η απωθητική της δύναμη, εκμηδενίζεται από το χρήμα. Είμαι - σύμφωνα με την ατομικότητα μου - παράλυτος· όμως το χρήμα μου δίνει 24 πόδια· άρα δεν είμαι παράλυτος· είμαι ένας κακός, άτιμος, ασυνείδητος, απολίτιστος άνθρωπος· όμως το χρήμα εκτιμάται, επομένως και ο κάτοχος του."

Αν είναι γεγονός η ασχήμια, η παραλυσία, η κακία μου κλπ., τότε το χρήμα επιτελεί μια απο-γε γονοποίηση [2]. Με κάνει έναν άλλο. Κάνει τον πανασχημο γοητευτικό, τον παράλυτο ελάφι, τον άτιμο ευυπόληπτο. Όμως η απο-γεγονοποιούσα ιδιότητα του χρήματος δεν αφορά μόνο την εικόνα του κατόχου του. Αφαιρεί και από τα πράγματα την οντότητα τους διότι τα καθιστά αντικαταστάσιμα κατά βούληση. Από τη στιγμή που έχω αρκετά χρήματα για ένα νέο κινητό, ένα νέο αυτοκίνητο, ένα νέο σπίτι κλπ., το κινητό, αυτοκίνητο, σπίτι του σήμερα είναι το προδιαγραμμένο σκουπίδι του αύριο. Το πόσο κοντά είναι αυτό το αύριο εξαρτάται μόνο και μόνο από τα χρήματα που διαθέτω για την αντικατάστασή τους.

Το χρήμα με καθιστά ικανό να αγνοώ το πώς είμαι (πανάσχημος, παράλυτος, κακός κλπ.) και συνάμα να αγνοώ τα πράγματα, τον δικό τους χρόνο της χρήσης και της φθοράς.

Η οικονομική κρίση, εκεί που συνεπάγεται δραστική μείωση των εισοδημάτων, είναι ένας σεισμός που καταλύει αυτήν τη σχέση με τον εαυτό και τα πράγματα. Με επαναφέρει στη γεγονότητά μου: Είμαι πανάσχημος και αποκρουστικός, δεν γυρίζει καμιά γυναίκα να με κοιτάξει. Είμαι παράλυτος, δεν μπορώ πια να εξαγοράσω 24 πόδια με τη μορφή τεχνικών υποκατάστατων, υπηρετών που να τρέχουν για μένα, κολάκων που κάνουν σαν να μην τρέχει τίποτα κλπ. 

Η οικονομική κρίση μου αφαιρεί όλα τα φτιασίδια που με καλλώπιζαν, όλα τα φτερά παγωνιού που με στόλιζαν. Η οικονομική κρίση με απογυμνώνει. Από αυτό που θέλω να είμαι, με κάνει αυτό που είμαι.

 

Τα πράγματα δεν είναι πια αντικαταστάσιμα. Το κινητό μου θα το προσέχω, θα το επιδιορθώνω, θα το κρατήσω όσο κρατήσει. Το ίδιο θα γίνει με το αυτοκίνητο, με τα έπιπλα κλπ. Δεν θα διαθέτω εγώ τα πράγματα. Θα είμαι στη δική τους διάθεση.

Για πολλούς αυτές οι προοπτικές είναι εφιάλτης. Αντιδρούν και θα αντιδρούν με λύσσα. Καθώς ύπαρξη και πορτοφόλι ταυτίζονται, περικοπή των εσόδων τους ισοδυναμεί με ακρωτηριασμό. Αν ποτέ συμφιλιωθούν με τη γύμνια τους, αν ποτέ μάθουν να προσέχουν τα πράγματα, αυτό θα γίνει με πολύ πόνο και αίμα.

[Δημοσιευση 16.102011,
Protagon.gr]

 

Μια πονεμένη ιστορία



 

[Περιοδικο "Ποιητικη", τευχος 6 (Φθινοπωρο Χειμωνας 2010)]

Ο
Χρήστος Χρυσόπουλος έχει δίκιο. Ο Χάιντεγκερ κατείχε την "τέχνη της υπεκφυγής" - και συνάμα κανείς διακρίνει στις επιστολές που αναφέρονται σε ερωτικές υποθέσεις του μια εντυπωσιακή ανοικτότητα: εξομολογείται στη γυναίκα του τα πάντα, όλες τις "αταξίες" του, με τον δικό του βέβαια τρόπο, δηλαδή συγκαλυμμένα μέσα σε φιλοσοφικές μεγαλοστομίες. Στην υπεκφυγή πολλές φορές αναστολή και θράσος συμπλέκονται.
Όσο γνωρίζω ο Χάιντεγκερ δεν υπήρξε άνετος ούτε με τη γυναίκα του ούτε με τις "ερωμένες" του. Όμως άνετος δεν υπήρξε ούτε ως δάσκαλος. Στα μαθήματα και στα σεμινάρια του φαίνεται πως επικρατούσε η παγωμάρα μιας έντασης και η αίσθηση πως αν κανείς υπερέβαινε τα εσκαμμένα, ο δάσκαλος θα εκρηγνύονταν. Η αδεξιότητα του, οι "πατάτες" του στον χώρο της πολιτικής είναι γνωστές.

Εντύπωσή μου είναι πως τον Χάιντεγκερ ως εραστή και ως πολιτικό δεν είναι να τον πάρει κανείς τελείως στα σοβαρά. Όταν συγχρωτίζονταν με τον κόσμο, ήταν έξω από τα νερά του. Είναι σαν να βρισκόταν σε γήπεδα όπου δεν ήταν εξοικειωμένος με τους κανόνες του εκάστοτε παιχνιδιού. Δυο φωτογραφίες από μια εκδήλωση προς τιμήν του στην Ακαδημία του Βερολίνου το δείχνουν καθαρά.

Στην πρώτη παίρνει το αναμνηστικό δώρο από έναν στενό φίλο του σημειωτέον, τον συγγραφέα Έρχαρτ Κέστνερ. Στην εγκάρδια προσήνειά του αυτός ανταποκρίνεται άκαμπτα: Είναι όλος μαζεμένος, κλειστός, το πηγούνι σχεδόν εφάπτεται στο στέρνο, το σώμα σε στάση προσοχής, αμέτοχο, μόνο το χέρι απλώνεται διστακτικά, σαν να ξεμυτίζει από τη φωλιά του, για να πάρει το δώρο. Ο εκτεταμένος αντίχειρας δείχνει την ένταση που τον διακατέχει.

Στη δεύτερη φωτογραφία προφανώς λέγεται κάποιο αστείο, καλόηθες σίγουρα, γι' αυτόν. Γελάει μεν, όμως το γέλιο του είναι κλειστό, εσωτερικευμένο, το σώμα του τεντωμένο προς τα πίσω, στην αμυντική στάση κάποιου που είναι κολλημένος στον τοίχο. [Βλ. ακόμη: "
Όποιος σπέρνει ανέμους θερίζει θύελλες" και "veni, dixi, abivi (ήρθα, μίλησα, έφυγα)"]
Άνετος φαίνεται πως ήταν μόνο στην "καλύβα" του στον Μέλανα Δρυμό, όπου περνούσε πολύ καιρό μόνος, συγγράφοντας και κάνοντας βόλτες, ή εκεί που όλα πήγαιναν όπως αυτός τα ήθελε, με ανθρώπους που τον έβλεπαν όπως αυτός ήθελε. Έμεινε μια αλαφιασμένη "Ζαχαρούλα στην Αθήνα", με τη φλόγα της νοσταλγίας για ένα σπίτι, μια πατρίδα που αναζητούσε, με τη στενότερη έννοια, στα πατρογονικά του, στην αγκαλιά μιας γυναίκας, στην τοπική παράδοση, και με την ευρύτερη έννοια στην προέλευση, στις φιλοσοφικές ρίζες της δυτικής σκέψης και της μορφής του σημερινού κόσμου ("το Είναι", "η Α-λήθεια", "το Ανοικτό" κλπ.)
Και πάλι αυτός τούτος ο Χάιντεγκερ, που σε πολλές περιπτώσεις ήταν μια μίζερη και ύπουλη "ψυχούλα" (Η Χάνα Άρεντ τον αποκαλεί σ' ένα γράμμα της προς αυτόν "πονηρή αλεπού"), υπήρξε μεγάλος φιλόσοφος. Μαζί με τον Βίτγκενσταϊν, ο καθένας από άλλον δρόμο, συνέβαλαν στο να κλονιστούν αγκυλώσεις αιώνων που μας κρατούσαν δέσμιους σε στενόχωρες κι ανελεύθερες παραστάσεις για τον εαυτό μας, για τα πράγματα, για τον κόσμο. Σε πολλούς και ετερόκλητους τομείς στις επιστήμες, στην τέχνη, στη θεολογία υπήρξαν άνθρωποι οι οποίοι, μέσα από το έργο του, είδαν το αντικείμενό τους με διαφορετικά μάτια.

Η επιρροή του Χάιντεγκερ έφτασε και στον χώρο της ψυχοθεραπείας όπου, με την ενεργό συμβολή και συμμετοχή του, δημιουργήθηκε τη δεκαετία του '60 μια παραλλαγή της ψυχανάλυσης που στη γερμανική γλώσσα ακούει στο όνομα "Daseinsanalyse". Έκτοτε εξαπλώθηκε σε πολλές χώρες της Ευρώπης και της Αμερικής. Στην Ελλάδα εκπροσωπείται από την "Ελληνική Εταιρεία Φαινομενολογικής-Υπαρξιακής Ανάλυσης και Ψυχοθεραπείας".

Η Daseinsanalyse υπήρξε ευλογία και κατάρα μαζί.

Ευλογία, καθώς έφερε μια επανάσταση στην ψυχολογία και στην ψυχοπαθολογία που βιάζουν τα ανθρώπινα πράγματα στην προκρούστεια κλίνη των επιστημονικών και επιστημονικοφανών τους μοντέλων.

Κατάρα, καθώς η σκέψη του Χάιντεγκερ δεν πραγματεύεται τα "εγκόσμια", ό,τι δηλαδή αποκαλεί "το οντικό", ίσως ακριβώς γιατί του ήταν σε μεγάλο βαθμό ξένα με την έννοια που αναφέρθηκε. Μέλημά του είναι το "οντολογικό", δηλαδή οι φιλοσοφικές προϋποθέσεις, η πηγή, η προέλευση του "οντικού", π. χ. το "αυθεντικό άγχος", η "υπαρξιακή ενοχή", που όμως βρίσκονται πολύ μακριά από το άγχος και την ενοχή που εκφράζονται σε μια θεραπευτική συνάντηση. Αυτό πολλές φορές είχε ως αποτέλεσμα προσκείμενοι θεραπευτές να τείνουν να καταργήσουν την απόσταση μεταξύ "οντικού" και "οντολογικού", για παράδειγμα ταυτίζοντας τη διάκριση "αυθεντικού" / "αναυθεντικού" με τη διάκριση "ψυχικής υγείας" / "νεύρωσης". Είναι τόσο παράδοξο όσο η προσευχή του χριστιανού που καταργεί την απόσταση υπερβατικού / εγγενούς όταν πιστεύει πως ο θεός τον ακούει και νοιάζεται για τα βάσανά του.
Στη "συνομιλία" μου με το έργο του Χάιντεγκερ περισσότερο ακολούθησα, και μου πήρε χρόνια και χρόνια, έναν δρόμο όπως αυτόν που συνιστά ο Σεφέρης για την εμπειρία των αρχαίων ναών:

"Όσο για τους ναούς, αν ένας πολύ στενός μου φίλος γύρευε να τους προσεγγίσει με τη συντροφιά παλαιών κειμένων, θα τολμούσα να τον συμβουλέψω να εξοικειωθεί με κείμενα που τον φέρνουν προς αυτούς από δρόμους πλάγιους, όχι με άμεσες περιγραφές. [...] Να προτιμήσει αυτή την ευρυχωρία. Κι αν ο πολύ στενός μου φίλος επιμένει να είμαι πιο συγκεκριμένος, θα του έλεγα ότι, τούτες τις μέρες που έγραφα τις παρούσες σελίδες, είχα στο νου τους στίχους του Ομήρου για τις πενήντα βάγιες στο παλάτι του Αλκίνοου [...] - τόσο απόμακρος ήμουν." [Υπογραμμίσεις δικές μου]
(
Δοκιμές, "Πάντα πλήρη θεών") 


Αυτήν την ιστορία ανακαλεί σ' εμένα το σημείωμα του Χρήστου Χρυσόπουλου.

Επιζωντας τον θανατο


Πριν απο χρονια, με αφορμη μια παραπομπη, ξαναδιαβασα την τελευταια παραγραφο απο τη "Δικη" του Franz Kafka:
Ομως τα χερια του ενος κυριου τοποθετηθηκαν στον λαρυγγα του Κ, ενω ο αλλος του εχωσε το μαχαιρι βαθια στην καρδια, κι εκει το εστριψε δυο φορες. Ο Κ, καθως εσβυνε το φως των ματιων του, προφτασε να δει πως οι κυριοι, εμπρος και κοντα στο προσωπο του, τα μαγουλα τους ακουμπωντας το ενα στο αλλο, παρατηρουσαν την εκβαση. "Σαν σκυλι!", ειπε, ηταν λες κι η ντροπη επροκειτο να τον επιζησει.

Η τελευταια φραση, ... ηταν λες κι η ντροπη επροκειτο να τον επιζησει, "εγραψε" - καρφωθηκε στον κοσμο της μνημης μου σαν ενα οροσημο, αγραφο και βουβο. Καποτε το βουβο οροσημο μιλησε, αρχισε να αφηγειται τον εαυτο του.

Προσφατα ενα βραδυ εφυγα απο το ιατρειο και πηγαινα στο παρκιγκ, μια αποσταση καπου 5 λεπτων. Κρυωνα, κι αυτο με ειχε φερει σε μια δυσφορικη κατασταση. Σκεφτηκα πως αν πεθανω μια κρυα νυχτα, σαν κι αυτην, θα κρυωνω εκει κατω. Η διορθωτικη σκεψη πως ο νεκρος δεν αισθανεται ουτε κρυο ουτε ζεστη, δεν μπορουσε να με πεισει πραγματικα. Ηταν λες και το κρυο επροκειτο να με επιζησει.

Απροστατευτος στο κρυο, ειναι μια εικονα του θανατου. Τετοιες εικονες υπαρχουν πολλες και ποικιλλες:
- Το φερετρο ως κλειστοτητα / μοναξια
- Ο θανατος ως τιμωρια / αναπαυση / λυτρωση
- Ο θανατος ως απωλεια του εαυτου / του κοσμου
- Ο θανατος ως αφοπλισμος / αδυναμια αμυνας
- Ο θανατος ως τερμα και τελος
- κλπ.

Παντου εδω κλειστοτητα και μοναξια, τιμωρια και αναπαυση και λυτρωση, απωλεια του εαυτου και απωλεια του κοσμου, αφοπλισμος και αδυναμια αμυνας, τερμα και τελος με επιζουν.
Τι θα πει αυτο; Θα πει οτι καθε εικονα που εχω για τον θανατο προεκτεινει την υπαρξη μου περα απ' αυτον. Τον προσπερνα: Δεν με αφηνει να πεθανω.
Η αγωνια γυρω απο τον θανατο εκφραζεται ως αγωνια εμπρος σε καποια τετοια εικονα του. Η αγωνια ομως δεν αφορα τον ιδιο τον θανατο αλλα το οτι πεθαμενος π.χ. θα κρυωνω, ανυπερασπιστος. Η αγωνια του θανατου αφορα το οτι ακριβως η υπαρξη μου δεν πεθαινει με τον θανατο. Δεν ειναι αγωνια θανατου, αλλα αγωνια του μη θανατου στον θανατο!

 

Παραλληλα

Ενας χαιρετισμος

 
 
 
 
 


Κυριες και κυριοι,

Μετα την προσκληση του Gion Fidel Condrau να θεσω υποψηφιοτητα για την προεδρια της IFDA, κοιταξα το καταστατικο για να παρω μια ιδεα του τι εχει να κανει ο προεδρος. Απολυτως τιποτα! Τηρωντας πιστα την daseins-αναλυτικη παραδοση, ολα μενουν ανοιχτα. Κατι που μου επιτρεπει να πολιτευτω ως συνηθως - να "πολιτευτω" με την αρχαια εννοια της λεξης ΠΟΛΙΣ, η οποια λεξη ονομαζε μια αρχαϊκη φιγουρα του συνειναι.
Ασκησα τοσο την θεραπευτικη οσο και τη διδακτικη μου δραστηριοτητα ετσι που εξωτερικευομουν ο ιδιος - με τονισμενο το αυτοπαθες και με τον εκαστοτε προσηκοντα τροπο. Αυτη η αυτοεξωτερικευση ηταν παντα, οπως ειπε καποτε ο Paul Celan, μια μποτιλια στο πελαγο […], αφημενη με την […] πιστη πως καπου και καποτε θα μπορουσε να εκβραστει σε μια ακτη, ισως σε ακτη καρδιας. Παντα βρισκοταν μια ακτη καρδιας, τελευταια μια που μου κατεστησε δυνατο σημερα να παρουσιαζομαι εμπρος σας .
Επιτρεψτε μου λοιπον, οπως θα ταιριαζε στο πλαισιο μιας διεθνους Εταιρειας, εν συντομια να σας συστηθω ως θεραπευτης στη συγχρονη πλανητικη μας συγκυρια.
Ο Hanspeter Padrutt μιλα σε μια διαλεξη για εναν "δυνατο ανεμο ... στο ονομα της οικονομικοτητας και της αποτελεσματικοτητας", ο οποιος "φυσα αντιθετα" στην "ψυχοθεραπεια γενικα", συμπεριλαμβανομενου του "ευθραυστου πλοιαριου 'Daseins-αναλυση'".
Ενα αλλο ονομα, υπο το οποιο το σημερινο ρευμα του αερα μας συμπαρασυρει, θα ηταν το λεγομενο "τελος της ιστοριας". Ειναι το τελος των μεγαλων και μικρων αφηγησεων. Αναφορικα με την ψυχοθεραπεια τετοιες αφηγησεις θα ηταν μεταξυ αλλων το ιστορικο, οι αιτιολογικες και γενετικες ερμηνειες, οι προοπτικες της θεραπειας, τα μοντελα κι οι θεωριες, η γεγονοτητα της παραδοσης, το κληροδοτημα των ψυχοθεραπευτικων σχολων, επισης στη μορφη της daseins-αναλυτικης σχολης του ουτως η αλλως "ευθραυστου πλοιαριου" μας. Ολ' αυτα, και πολλα περισσοτερα, εδω μου ερχεται στον νου ενας στιχος απο τα Τεσσερα Κουαρτετα του T. S. Eliot, "they all go into the dark".
Το τελος της ιστοριας θα μπορουσε να μας βρει οχι και τοσο απροετοιμαστους. Αφου μας ειναι λιγο-πολυ οικεια η εννοια του Heidegger "Historie", η οποια, με το τελος της Μεταφυσικης, εχει τελειωσει κι η ιδια. Και η "ιστορια του Ειναι" του Heidegger θα ηταν ενδεχομενως τυπικα μια δυνητικη οπτικη η οποια δεν θα χρειαζονταν την αφηγηση. Θα επροκειτο για εναν λογο, μαλιστα για μια αναφορα στον κοσμο που δεν θα ηταν πλεον συντακτικα δομημενη αλλα θα απλωνονταν παρατακτικα.
Ετσι για παραδειγμα κατεληξα να παρευρισκομαι σε καθε ωρα ψυχοθεραπειας σαν αυτη να ηταν η πρωτη και συναμα η τελευταια. Και σε δημοσιευμενες αναφορες θεραπειων υπεισηλθα μονο σε στιγμιοτυπα.
Ομως το τελος της ιστοριας θα συμπεριλαμβανε και την αφηγηση της "ουσιας" των φαινομενων, επομενως θα αφαιρουσε το εδαφος απο καθε φαινομενολογικη αναλυση του Dasein. Μια daseins-αναλυτικη ψυχοπαθολογια, οπως την μαθαμε στη σχολη του Medard Boss, δυσκολα θα στεκονταν πλεον.
Ομως και αυτον τουτο τον Medard Boss σκεφτομαι, οταν σ' ενα σεμιναριο ειπε ετσι εν παροδω: "Μα τι χρειαζονται οι νευρωτικοι; Μονο λιγακι αγαπη!" Εδω προκειται προπαντων για τη σταση του θεραπευτη. Σχετικα ο Hanspeter Padrutt πηρε δυο λεξεις του Heidegger και τις εθεσε επανειλημμενα στο κεντρο του θεραπευτικου συμβαντος: "Zuvorkommende Zurückhaltung" ["Προνοων συγκρατημος"] και - "Zärtlichkeit" ["τρυφεροτητα"]. Οπου λεει την απιστευτη προταση: "Η Φαινομενολογια ειναι τρυφεροτητα.".
Σ' αυτην την κατευθυνση, που τροποποιηθηκε και εμπλουτιστηκε μεταξυ αλλων απο αρχαιοελληνικα και απωασιατικα στοιχεια, πιστευω πως βρηκα εναν βηματισμο. Η αυτοεξωτερικευση, για την οποια μιλησα στην αρχη, αναγεται σε τετοιες καταβολες. Αν το συνοψιζα σε λιγες λεξεις, θα ελεγα οτι δεν προκειται καν για κατευθυνση αλλα για διαμονη στο παροδικο.
Και για το τελος ενα αποσπασμα απο την απαντηση μου στο γραμμα του Gion Fidel:
Αγαπητε Gion Fidel,
Καθως διαβαζα το mail σου, μου ηρθαν στον νου λιγοι στιχοι ενος ελληνα ποιητη:
Λεω: κι αυτο θα 'ρθει. Και τ' αλλο θα περασει. / Πολυ δε θελει ο κοσμος. Ενα κατι / Ελαχιστο. Σαν τη στραβοτιμονια πριν από το δυστυχημα / Ομως / Ακριβως / Προς / Την αντιθετη κατευθυνση
Ανεφερα αυτους τους στιχους ως motto για το εργαστηριο σε μια ημεριδα της Εταιρειας μας στην Αθηνα. Ηθελα να υποδηλωσω με ποιον τροπο (η λεξη και με τη μουσικη της σημασια) στην ψυχοθεραπεια, και βεβαια στη ζωη μας γενικα, τα πραγματα καποτε παιρνουν εναν αλλο δρομο.
Αντιλαμβανομαι την αποδοχη της προτασης σου σαν ενα ειδος στραβοτιμονια. Αν οδηγησει σε ατυχημα, η "στην αντίθετη κατεύθυνση", δεν μπορω να το πω. Θα δειξει.

Καλαμποκι και Κοτες

Ενας αντρας μου τηλεφωνει και ζηταει εξτρα ωρα για το βραδυ της ιδιας μερας. Ερχεται, το προσωπο του σκοτεινιασμενο. Ξαπλωνει. 
 
Τονος μολις συγκρατημενου πανικου: Ειναι σιγουρος οτι η γυναικα του και το νεογεννητο παιδι τους, που εκαναν προσφατα εξετασεις ρουτινας, θα βρεθουν να εχουν aids, που τους το κολλησε αυτος [στην πραγματικοτητα δεν εχει] απο παλιες ομοφυλοφιλικες συνευρεσεις του.
 
Ειναι σιγουρος πως θα τυχει στην οικογενεια του κατι κακο.
 
Εικονα σαν αυτοκινητο που ντελαπαρει ανεξελεγκτα με απροβλεπτες συνεπειες.  Προθυρα παραληρηματος.
 
- Ακουγεται σαν τιμωρια, του λεω. Το επιβεβαιωνει.
 
- Το οτι τωρα το βλεπει σαν κακο, συνεχιζω, διαφερει απο παλιοτερα, οπου θεωρουσε πως ειναι ομοφυλοφιλος.
 
[Η ομοφυλοφιλια του εκδηλωνονταν μια εποχη οπου ηταν αδυναμος, αποζητουσε εναν δυνατο αντρα, μια πατρικη φιγουρα που στην αγκαλια του να γινει μικρος, να υποταχθει ολοτελα, να χαθει, να παραδοθει σ' αυτον.]
 
- Του λεω πως αυτο δειχνει, παρολο το βασανο που του φερνει, μια αλλαγη, μια μεγαλυτερη ελευθερια απεναντι στην ομοφυλοφιλια, που παλιοτερα θεωρουσε σε μεγαλο βαθμο την αληθινη του φυση. Τωρα δεν ταυτιζεται μ' αυτην, εχει μια αποσταση, μεσα απο την οποια  την βλεπει σαν ενα μεγαλο κακο.
 
Η παρατηρηση μου μοιαζει να του κανει νοημα, ν' ανταποκρινεται στη σημερινη του πραγματικοτητα.
 
- Ξεκινησε, λεει στη συνεχεια, οταν ενας γνωστος του τον αντιμετωπισε με ψυχροτητα ... Τον απασχολει, δεν μπορει να το ξεχασει.
 
- Με αγαπουν, αρα υπαρχω..., λεω εγω μιλωντας για λογαριασμο του, αλλιως ειστε ενα τιποτα.
 
- Ετσι ειναι, λεει. Τυχαινει στον δρομο να με φωναξουν με το ονομα μου και για μια στιγμη απορω, σαν να φωναζουν καποιον αλλο.
 
Ενα τιποτα, ανυποστατος, θα πει και ανωνυμος. Ο ανθρωπος μου, ακριβως επειδη ειναι ανυποστατος, σχεδον δεν αναγνωριζει το ονομα με το οποιο τον καλουν ως δικο του. Το ακουει με ενα "Ποιος; Εγω;"
 
[Το να "υπαρχω", το να εχω ονομα, εδω, οπως το εννοει ο πελατης μου, θα πει: εχω υποσταση. Ειναι εκεινο το στοιχειο του ονοματος για το οποιο διχαζονται λαοι, ορα "Μακεδονια", διασφαλιζονται εμπορευματα και τα οφελη τους, ορα "Σημα κατατεθεν". Αντιστοιχα ο ανυποστατος ειναι αυτος που δεν ειναι τιποτα, ενα σκουπιδι, φτερο στον ανεμο.]
 
- Του λεω: Οσο πιο ανυποστατος αυτος, τοσο οι αλλοι αγρια θηρια ... Περιφερεται σκιωδης, σαν φαντασμα ...
 
- Ω, ναι, λεει. Θα ηθελε να ειναι σκια.
 
 ---------------------------
 
Η "υποσταση" ειναι μια καιρια λεξη της παραδοσης μας, συνωνυμη με την "ουσια". Στον Αριστοτελη ονομαζει ενα βασικο στοιχειο της παρουσιας των οντων.  Η δυτικη σκεψη ειναι δομημενη επανω στην εννοια της υποστασης. Οι κυριοι νοητες του προηγουμενου αιωνα που επιχειρησαν μια απελευθερωση απο τα ορια αυτης της παραδοσης, ο Martin Heidegger και ο Ludwig Wittgenstein, δοκιμαστηκαν, μεταξυ αλλων, στην απελευθερωση απο την κυριαρχια της υποστασης.
 
Σχετικα με τη φυση αυτης της κυριαρχιας ενα αποσπασμα απο το Byung-Chul Han, Abwesen [Απουσια] (Berlin 2007, σ. 9κ.ε.), που ακουγεται σχεδον σαν περιγραφη του πεδιου στο οποιο κινειται ο ανθρωπος μας:

 
Η ουσια [substantia] ειναι υποσταση. Υφισταται. Ειναι το αμεταβλητο το οποιο, εμμενοντας στον εαυτο του ως ταυτοσημο, αντιστεκεται στην αλλαγη, το οποιο ετσι διακρινεται απο το αλλο. Το λατινικο ρημα substare, στο οποιο αναγεται η substantia, σημαινει μεταξυ αλλων "εγω στεκω ορθιος". Και το stare χρησιμοποιειται επισης με το νοημα του "εγω επιβαλλομαι". Δυναμει της υποστασης, δυναμει της ουσιας του το ενα στεκει ορθιο απεναντι στο αλλο, επιβαλλεται αυτο. Η υποσταση ειναι μια σταθεροτητα, μια αποφασιστικοτητα για τον εαυτο. Μονο οποιος εχει μια ασφαλη, σταθερη σταση και κρατα τη θεση του σταθερα, μπορει και να στεκει ορθιος απεναντι στον αλλο. Η ουσια ειναι το ταυτοσημο το οποιο, διαμενοντας στον εαυτο του, αφοριζεται απο το αλλο. Στην ουσια, η στην υποσταση προσιδιαζει η εφεση στον εαυτο της. Η ελληνικη εννοια υποστασις δεν σημαινει μονο ουσια και θεμελιο αλλα επισης στεκω ορθιος και σταθερος. Και στασις σημαινει, εκτος απο στεκω, σταση η σταθμος και επανα-σταση, διχονοια και εριδα. Λοιπον η ουσια, συμφωνα με την καταγωγη της, ειναι καθε αλλο απο φιλικη. Μονο κατι που ειναι ολοτελα αποφασισμενο για τον εαυτο του, μενει σταθερα στον εαυτο του, διαμενει συνεχως στον εαυτο του, δηλ. εχει την εσωτερικοτητα της ουσιας, μπορει και να περιελθει σε συγκρουση, σε εριδα με το αλλο. Καμια εριδα δεν ειναι δυνατη χωρις την αποφασιστικοτητα για τον εαυτο, που ειναι το βασικο στοιχειο της ουσιας. Και δυναμη εχει μονο αυτος ο οποιος ειναι ικανος, ως προς το αλλο να μενει ολοτελα στον εαυτο του. Η δυναμη ειναι προσχεδιασμενη στο σχεδιο της ουσιας. Στη βαση αυτου του προσχεδιου ο πολιτισμος, η η νοηση, που ειναι προσανατολισμενα στην ουσια, αναπτυσσουν αναγκαστικα μια αποφασιστικοτητα για τον εαυτο η οποια εκφραζεται ως ορεξη για δυναμη και κτηση.
 
 
*
Μια εβδομαδα αργοτερα: Εχει βγει απ' αυτο, ειναι καλα, ομως δεν ξερει τι θα γινει αν κανεις τον ξανακοιταξει περιεργα.
 
Του λεω ενα ανεκδοτο: Ενας πηγαινει στον γιατρο του κι αυτος τον ρωταει: "Λοιπον, εισαι καλυτερα; Επαψες να πιστευεις πως εισαι καλαμποκι;" "Επαψα! Μα οι κοτες το ξερουν;"
 
Γελαει με την καρδια του. Συζηταμε το πως κανεις μπορει να ειναι αυτο που οι αλλοι βλεπουν σ' αυτον - Αν οι κοτες με βλεπουν σαν καλαμποκι, τοτε ειμαι καλαμποκι!
 

Εστι γαρ εν







Γραμμα στην κορη μου


Πρβλ. και:

- Ezra Pound:
Η αυγη χαραζει πανω απο την Ιερουσαλημ, ενοσω τα μεσανυχτα σκεπαζουν ακομα τους Κιονες του Ηρακλεους. Ολες οι κοσμικες εποχες ειναι παρουσες.

- "Καλεσμα κανει ο βασιλιας" (ακριτικο):
Τον ηλιο βανει προσωπο και το φεγγαρι στηθος / και του κορακου το φτερο βανει καμαροφρυδι.

''Τι μου θυμιζεις τωρα...''


Ενα γραμμα στη Μαρα Θρασυβουλιδου και τον Μακη Γαβριηλιδη, που δεν σταλθηκε.

Rainer Maria Rilke, ''Ορφεας-Ευρυδικη-Ερμης''


Μεταφραση του ποιηματος για την παρασταση "Αδης δωματιου". Απο Μηχανης Θεατρο, 1995.

PDF

Παθος

[Στο περιθωριο της ομιλιας "Η ψυχαναλυση στο τελος της Μεταφυσικης και η ελληνικη νοηση", Στο: Το γραμμα Α]


Στον διαλογο "Θεαιτητος" (155d) γραφει ο Πλατων: "μαλα γαρ φιλοσοφου τουτο το παθος, το θαυμαζειν. oυ γαρ αλλη αρχη φιλοσοφιας η αυτη." Το θεμα της φιλοσοφιας, το "σοφον", προβαλλει ως φιλιο θεμα οταν και εφοσον ο ανθρωπος περιελθει σε ενα ορισμενο "παθος", σε αυτο του "θαυμαζειν". To ιδιο λεει ο Αριστοτελης (Μετ. Α2, 982 β 12 sq): "δια γαρ το θαυμαζειν οι ανθρωποι και νυν και το πρωτον ηρξαντο φιλοσοφειν."

Δεν ηταν παντοτε ετσι. Το ΣΟΦΟΝ, εκει οπου ονομαζεται για πρωτη φορα, στα αποσπασματα του Ηρακλειτου, δεν αναφερεται σε καποιο "παθος" ως αρχη του. Μαλιστα θα μπορουσαμε να πουμε οτι δεν του αρμοζει καν η εμ-παθεια. Διοτι εδω, στον Ηρακλειτο, το ΣΟΦΟΝ αποκαλειται ΠΑΝΤΩΝ ΚΕΧΩΡΙΣΜΕΝΟΝ (απ.108DK). Με ποιον τροπο αυτο το ΚΕΧΩΡΙΣΜΕΝΟΝ μπορει να εννοηθει, μας το λεει το απ.50:

ΟΥΚ ΕΜΟΥ ΑΛΛΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΑΚΟΥΣΑΝΤΑΣ ΟΜΟΛΟΓΕΙΝ ΣΟΦΟΝ ΕΣΤΙΝ ΕΝ ΠΑΝΤΑ

Το ΣΟΦΟΝ ειναι ΚΕΧΩΡΙΣΜΕΝΟΝ καθοσον, αυτο ΜΟΥΝΟΝ (απ.32), ΟΜΟΛΟΓΕΙΤΑΙ απο εναν ΛΟΓΟΝ ο οποιος δεν ειναι ΕΜΟΣ, δεν ειναι δικος μου, ειναι δηλαδη "κεχωρισμενος ... εμου".

Ας αρκεστουμε πρωτα σε τουτη τη διαπιστωση: Το ΣΟΦΟΝ, στην πρωτη του αναλαμπη, σε αντιθεση με τον Πλατωνα και τον Αριστοτελη, και τη συνολη δυτικη Μεταφυσικη, δεν αρχιζει στον ανθρωπο, δεν μπορει επομενως να εχει την αρχη του σε ενα παθος. Λεγεται απο εναν λογο ο οποιος δεν εκπορευεται απο τον ανθρωπο. Ο ανθρωπος ως ανθρωπος εχει χρεωθει τον λογο, τον εχει ακουσει, και τον ομο-λογει.

Στον Ηρακλειτο, αλλα και στον Παρμενιδη και στους υπολοιπους λεγομενους "Προσωκρατικους" κανενα παθος δεν διακρινεται. Ισως μαλιστα αυτη η ιδιαζουσα α-παθεια τους ειναι που κανει τα κειμενα τους να ξενιζουν. Ομως αυτη η απαθεια δεν ειναι τυχαια. Διοτι ενα παθος ειναι η αρχη για μια, ορισμενη καθε φορα, σχεση με τα πραγματα. Το παθος του θαυμασμου ειναι η αρχη για το επιφωνημα, και ερωτημα μαζι, "τι το ον;" και για τις απαντησεις του· το παθος του ερωτα ειναι η αρχη για την αντιστοιχη συνευρεση και συνουσιωση δυο ανθρωπων· το παθος της γνωσης ειναι η αρχη για την επιστημονικη ερευνα.

Το εκαστοτε παθος καθιστα τον ανθρωπο εμ-παθη, δηλαδη ουσιαστικα: ανοικτο, για την αντιστοιχη αναφορα προς τα πραγματα και τον εαυτο του, και συγχρονως τον περιοριζει σ’ αυτην. Ετσι το παθος, καθοτι περιοριζει στην περιοχη την οποια διανοιγει, δεν μπορει ποτε να οδωσει εναν λογο ο οποιος να λεει αληθινα: ΕΝ ΠΑΝΤΑ. Το παθος ειναι παντα "εμον". Για εναν τετοιο λογο ο ανθρωπος χρειαζεται να εχει μια αποσταση απο τα παθη, χρειαζεται να ειναι τροπον τινα εκτος του ως επι το πλειστον πασχοντος εαυτου του, και τοτε μονον μπορει να επαρκεσει στο ΟΥΚ ΕΜΟΥ.

Ενα τετοιο ΟΥΚ ΕΜΟΥ, και ο λογος του, ΕΝ ΠΑΝΤΑ, δεν μας ειναι πλεον ευκολο να το εννοησουμε και να το εκφρασουμε ως εμπειρια δικη μας. Ισως διοτι ενας α-παθης λογος δεν εννοει τιποτα και δεν εκφραζει τιποτα. Μιλαει χωρις να μιλαει. Μιλαει με στομα αλαλο. Ακουει με αυτια κωφα. Βλεπει με ματια λευκα. Για τον α-παθη τα πραγματα ειναι γυμνα απο ενδιαφερον, α-διαφορα. Ειναι οπως ειναι.

Καταρχην θα επιχειρησουμε να ενσκηψουμε σ’ αυτο που λεγεται "παθος", και να διακρινουμε απο εδω μια διασταση της δυτικης νοησης. Προς τουτο ας θυμηθουμε κατι που ηδη ειπωθηκε για το παθος, οτι δηλαδη αυτο οριζει, και περιοριζει, την αναφορα του ανθρωπου σε μια οπτικη των πραγματων και του εαυτου του. Ομως, καθως λεει για πρωτη φορα ηδη η ελληνικη νοηση, ο περιορισμος σε μια οπτικη ποτε δεν μπορει να ειναι απολυτος: καθε φορα που τα πραγματα αφορουν τον ανθρωπο και αναλαμβανονται απ’ αυτον κατα εναν ορισμενο τροπο, ρητα η αρρητα, εκπεφρασμενα η ανομολογητα, ειναι παρουσα και η αλλη πλευρα τους. Η ΔΟΞΑ, για να την αποκαλεσουμε με το ελληνικο της ονομα, μπορει βεβαια να ισχυριζεται για τον εαυτο της το ΕΝ ΠΑΝΤΑ, ομως μονον οταν εκλαμβανει τον εαυτο της απολυτα και επιμενει να καταπολεμα, να ακυρωνει, να λησμονει την αλλη πλευρα.Π.χ. οταν ισχυριζεται πως κατι ειναι απολυτη αρχη: θεος, γνωση, ερωτας, ευτυχια κλπ.

Ακομη και ο θαυμασμος, το παθος των ελληνων φιλοσοφων, δεν υφισταται απολυτα. Ο Πλατων και ο Αριστοτελης, επαφιεμενοι στον θαυμασμο, συναμα ερχονται σε αναφορα προς την - πεζοτητα! Αυτο δειχνεται στην ιδια την γλωσσα τους: Εδω, για πρωτη φορα, κανει την εμφανιση του ο πεζος λογος, εδω συντελειται το αποφασιστικο βημα προς την καταλυση εκεινης της μεχρι τουδε χθονιας ενοτητας γλωσσας, ποιησης, μουσικης και χορου η οποια, οπως το διεκρινε ο Θρα-συβουλος Γεωργιαδης συνιστα το ιδιαιτερο του πρωιμου ελληνικου λογου (Der griechische Rhythmus"...και "Musik und Rhythmus bei den Griechen").

Στο αντιθετικο ζευγος θαυμασμου και πεζοτητας υπαρχει ο πλατωνιστικος-μεταφυσικος χωρισμος του κοσμου ο οποιος κυριαρχει στη δυτικη νοηση, συμπεριλαμβανομενης της διαλεκτικης. Ο χωρισμος του κοσμου χαρακτηριζεται απο το οτι το ενα δινεται ως το ανωτερο, ως αιτιο, αρχη και θεμελιο, και το αλλο ως το κατωτερο, ως το επακολουθο και το περιστασιακο, και η σχεση τους καθοριζεται, με αλλοτε αλλον τροπο, απο την κυριαρχια και τη συγκρουση, την αντιθετικοτητα και τη μεσολαβηση, με τελικη αποληξη μια εξ υπαρχης μοιραιως τραυματισμενη ενοτητα.

Με την ελευση του ορθολογισμου ενα αλλο παθος καθισταται για την δυτικη νοηση καθοριστικο, αυτο της certitudo, της βεβαιοτητας (M. Heidegger, "Was ist das, die Philosophie?", Pfullingen 1956, σ.27.) Ομως οπως ο θαυμασμος δεν υπαρχει παρα σε αναγκαστικη συζευξη με την πεζοτητα, ετσι και η αγρα της βεβαιοτητας ερχεται παντα μαζυ με την απειλη της αμφιβολιας. Και εδω παλι αυτο ειναι ιδιαιτερα εκδηλο στις απαρχες. Οι Meditationes του Descartes μιλουν απο μονες τους: "Οι χθεσινοι διαλογισμοι [οι οποιοι αναζητουσαν κατι "ακλονητο και μονιμο στις επιστημες"] μ’ εριξαν σε τοσο μεγαλες αμφιβολιες ... - οπως με μια απροβλεπτη πτωση σε μια βαθια δινη, βρισκομαι σε τετοια αναταραχη που δεν μπορω ουτε να πατησω σταθερα στον βυθο ουτε ν’ ανεβω στην επιφανεια." (Μeditatio ΙΙ,1)

Το παθος της βεβαιοτητας καθιστα τον ανθρωπο ανοικτο, και συναμα τον περιοριζει, στο cogito, και απο εδω στο υπολογισιμο και τελικα στο μετρησιμο των πραγματων, το οποιο αναλαμβανουν ως αποστολη τους οι επιστημες. Αυτες διαδεχονται πλεον τη φιλοσοφια, η οποια ετσι ολοκληρωνει τη δικη της αποστολη.

Οι επιστημες παλι, κατα την πορεια τους αποληγουν σε εναν κοινο χωρο, αυτον της Κυβερνητικης. Εδω αναγγελλεται μια νεα εποχη. Διοτι στην Κυβερνητικη δεν υφισταται ο μεσα απο την πλατωνιστικη-μεταφυσικη παραδοση οικειος διχασμος του κοσμου. Τωρα τα παντα δινονται ως πληροφορια, χωρις καμμια περαιτερω διαβαθμιση και αξιολογηση. Ο,τι προβαλλει ως απειλη για την ομοιοσταση του συστηματος δεν υποτιμαται, δεν καταπολεμαται, δεν αγνοειται, δεν διαμεσολαβειται, αλλα αντιθετως συνιστα τον ακρογωνιαιο λιθο του ιδιου του συστηματος, καθως αναλαμβανεται ως αυτη τουτη η επανατροφοδοτηση του. Στην εποχη της Τεχνικης, για πρωτη φορα μετα απο δυο χιλιετηριδες κυριαρχιας της Μεταφυσικης, κατα τροπο απροσμενο και, με την πρωτη ελληνικη σημασια της λεξης, ΔΕΙΝΟΝ, το ΕΝ ΠΑΝΤΑ του Ηρακλειτου επανερχεται... Και μαζι του, με τον ιδιο απροσμενο και δεινο τροπο, επανερχεται μια ιδιαζουσα ελλειψη παθους, μια απαθεια, η οποια και χαρακτηριζει τον σημερινο ανθρωπο. Της προσιδιαζει η ισοπεδωση, η απαλειψη των διαφορων, η μονοτονια. Ισως εδω θα μπορουσαμε να μιλησουμε για το παθος της ισοπεδωσης.

Σισυφος



Ο μυθος (Οδύσσεια, Λ, στ. 593-600)

και μην Σισυφον εισειδον κρατερ' αλγε' εχοντα,
λααν βασταζοντα πελωριον αμφοτερησιν.
η τοι ο μεν σκηριπτομενος χερσιν τε ποσιν τε
λααν ανω ωθεσκε ποτι λοφον· αλλ' οτε μελλοι
ακρον υπερβαλεειν, τοτ' αποστρεψασκε Κραταιϊς·
αυτις επειτα πεδονδε κυλινδετο λαας αναιδης.
αυτὰρ ο γ' αψ ωσασκε τιταινομενος, κατα δ' ιδρως
ερρεεν εκ μελεων, κονιη δ' εκ κρατος ορωρει.
600 [el.wikisource.org/wiki/Οδύσσεια/λ]

SISYPHUS, in Greek mythology, son of Aeolus and Enarete, and king of Ephyra (Corinth). He was the father of the sea-god Glaucus and (in post-Homeric legend) of Odysseus. He was said to have founded the Isthmian games in honour of Melicertes, whose body he found lying on the shore of the Isthmus of Corinth (Apollodorus iii. 4). He promoted navigation and commerce, but was avaricious and deceitful. From Homer onwards Sisyphus was famed as the craftiest of men. When Death came to fetch him, Sisyphus put him into fetters, so that no one died till Ares came and freed Death, and delivered Sisyphus into his custody. But Sisyphus was not yet at the end of his resources. For before he died he told his wife that when he was gone she was not to offer the usual sacrifice to the dead. So in the under world he complained that his wife was neglecting her duty, and he persuaded Hades to allow him to go back to the upper world and expostulate with her. But when he got back to Corinth he positively refused to return, until forcibly carried off by Hermes (Schol. on Pindar, Ol. i. 97). In the under world Sisyphus was compelled to roll a big stone up a steep hill; but before it reached the top of the hill the stone always rolled down, and Sisyphus had to begin all over again (Odyssey, xi. 593). The reason for this punishment is not mentioned in Homer, and is obscure; according to some, he had revealed the designs of the gods to mortals, according to others, he was in the habit of attacking and murdering travellers. The subject was a commonplace of ancient writers, and was depicted by the painter Polygnotus on the walls of the Lesche at Delphi (Pausanias x. 31).
[Πηγη: en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclopædia_Britannica/Sisyphus]



Ποια ειναι η τιμωρια του Σισυφου; Ανεβαζει εναν βραχο ψηλα, κι αυτος κυλα παλι προς τα κατω. Ομως αυτο δεν ειναι που ο ιδιος ο Σισυφος επεχειρησε επανειλημμενα; Και ματαια; Να ανεβει απο τον κατω στον επανω κοσμο;

Η τιμωρια του δεν ειναι μια αεναη επαναληψη της υβρης του; Η τραγικοτητα του δεν ειναι ακριβως αυτη η τυφλη επαναληψη που δεν εννοει να μαθει;

Και στην εικονα, η Περσεφονη, πισω του, εχοντας ανοιχτο των χιτωνα της, σαν να τον αφηνει να φυγει και μαζι τον περιμενει οταν, σιγουρα, θα ξαναγυρισει;


φωτο 1: doroteos2.wordpress.com/2009/04/
φωτο 2: Η Περσεφονη φυλαγει τον Σισυφο στον Αδη. Μελλανομορφη Αμφορα Αττικης, um 530 π.Χ., Κρατικη Συλλογη (1494) en.wikipedia.org/wiki/Sisyphus

Τα Δωρα των Χριστουγεννων

Η γεννηση, που γιορταζεται τα Χριστουγεννα, δεν ειναι απ' αυτες που γνωριζουμε. Ειναι ενας θεος, που γεννιεται. Στην εικονα της φατνης ανηκουν οι μαγοι, φερμενοι απο ενα αστρο. Φερνουν τα δωρα.

Το δωρο των Χριστουγεννων εγινε θεσμος και παραδοση γιατι εχει την αρχη του στο περαν του ανθρωπινου, στην ελευση ενος θεου επανω στη γη. Καθε δωρο, σε καθε Χριστουγεννα, σε καθε γεννηση, υπακουει στο μυστηριο εκεινης της γεννησης κι εκεινων των δωρων.

Μυστηριο; Δεν το αντιλαμβανομαστε οσο σκεφτομαστε την παραδοση μονο σε ορους συμπεριφορας, οτι δηλαδη τα Χριστουγεννα αρμοζει να κανουμε δωρα. Το υποψιαζομαστε οταν προσεξουμε το "αρμοζει", την αρμογη που συναρμοζει γεννηση και δωρα μεταξυ τους, και οταν αναλογιστουμε πως εκεινα τα πρωτα Χριστουγεννα θεσπιζεται μια σχεση αναμεσα στη γεννηση και στο δωρο, ετσι που εφεξης γεννηση και δωρο αλληλεχονται. Αυτο ειναι το μυστηριο που γιορταζουμε.

Πως μας αφορα αυτο σημερα, και καθε Χριστουγεννα; Τι θα πει "δωρο"; Τι θα πει "γεννηση";

Το δωρο χρειαζεται να ταιριαζει στον αποδεκτη. Το αληθινο δωρο ειναι σαν να το ειχα απο παντα. Το αληθινο δωρο μου λεει αρρητα: Αυτος εισαι! Μου χαριζει, για να χρησιμοποιησω μια αποστροφη του Heidegger, την ουσια μου. Υπαρχουν και δωρα ψευτικα, που λενε: Αυτος θελω να εισαι, αυτος πρεπει να εισαι κλπ. Υπαρχουν και δωρα που δεν μας λαμβανουν υποψη, αδιαφορα.

Στο αληθινο δωρο αναγνωριζω τον εαυτο μου, και μαλιστα με εναν τροπο που δεν ηξερα μεχρι τωρα. Το δωρο μου φανερωνει αυτο που ειμαι: στο δωρο γεννιεμαι, παλι και παλι. Αυτη η γεννηση, και οχι το βιολογικο δεδομενο, ειναι το περαν του εμβιου οντος ιδιον του ανθρωπου. Γεννιομαστε, δηλαδη γινομαστε αυτο που ειμαστε, χαρη στα δωρα που θα μας ερθουν. Ο,τι μας κανει αυτο που ειμαστε, εχει τον χαρακτηρα του δωρου.

Ετσι το δωρο κρυβει εναν πλουτο που συνηθως δεν υποψιαζομαστε. Αυτο που ειμαστε, το οφειλουμε σ' ενα δωρο. Καθε Χριστουγεννα, ενθυμουμενοι τον δρομο της πρωτης γεννησης και των πρωτων δωρων, με τα δωρα που ανταλλασσουμε γιορταζουμε, μαζι με τη γεννηση ενος θεου, τη γεννηση του ανθρωπου.


[Δεκεμβριος 1998]

Το ξεχασμα

Τις προαλλες, επανω στο θεμα που προετοιμαζα γι' αυτην την εκπομπη [;], μου ηρθε μια σκεψη. Εκεινη την ωρα βρισκομουν στο αυτοκινητο και οδηγουσα. Η σκεψη ηταν κατι σαν εκλαμψη. Eφερε οσα ειχα σκεφτει μεχρι τοτε σ' ενα αλλο ανοιγμα, τα καταλαγιασε σε μια νεα ταξη. Ειπα να ζητησω απ' την γυναικα μου, που καθοταν διπλα μου, να κρατησει μια σημειωση. Μα ολα ηταν στο νου μου τοσο ζωντανα που ειπα πως δεν χρειαζεται, θα φτασουμε σπιτι και θα τα γραψω. Φτασαμε σπιτι και τα ειχα ξεχασει.

Ηταν ενα ξεχασμα παραξενο. Το αναγνωρισα, μου ειχε ξανασυμβει. Οι λεξεις της εκλαμψης ειχαν χαθει, ομως η λαμψη της, εκεινο το ανοιγμα, το καταλαγιασμα, ο,τι δηλαδη χαρακτηριζει την εκλαμψη σαν τετοια, συνεχιζαν να υπαρχουν, την ωρα που γυρισαμε σπιτι, την ωρα που κατεγραφα αυτην την εμπειρια, συνεχιζουν να υπαρχουν και τωρα που την αναφερω. Η εκλαμψη καθαυτη, αν μια φορα τη γνωρισεις, μενει παρουσα.

Ειναι η ιδια εμπειρια μ' αυτην του ξυπνηματος, οπου γνωριζουμε πως ειδαμε ενα ονειρο κι εχουμε ξεχασει τα γεγονοτα του, ομως το ονειρο, σαν απλα ονειρο, συνεχιζει να υπαρχει και να μας κρατα μετεωρους στον κοσμο του. Το ονειρο καθαυτο μενει παρον.

Ειναι η ιδια εμπειρια μ' αυτην της ενηλικιωσης, οπου η πρωτη παιδικη ηλικια εχει χαθει, ομως παραμενει το παιδι, η καλυτερα, οπως γραφει ο ποιητης, η αχτιδα που συναπαντησε το νεογεννητο και που, στο φως της, μπορουμε, μικροι και μεγαλοι, να κατοικουμε εναν κοινο κοσμο. Το παιδι καθαυτο μενει παρον.

Ειναι η ιδια εμπειρια μ' αυτες που μας σημαδεψαν, οπου τα γεγονοτα ανηκουν στο παρελθον, ομως συνεχιζουμε να φερουμε τα σημαδια τους, ειμαστε οι ιδιοι σημαδια τους. Ειμαστε, οπως και παλι λεει ο ποιητης, ενα σημαδι.

Ισως ισως ειναι η ιδια εμπειρια μ' αυτην του θανατου, που την εχουμε ξεχασει γιατι δεν την ζησαμε, που ομως με τον προπεμπομενο ισκιο της εχει θεσπισει την περατοτητα μας. Ο θανατος καθαυτος μενει παρων.

Το κοινο σ' ολες αυτες τις εμπειριες ειναι ενα ξεχασμα, που ομως δεν αφορα τις τρεχουσες υποθεσεις μας, δεν ειναι περιστασιακο. Παντου εδω ειναι ενα αλλο, που περασε και μας αγγιξε, διοτι στην φυση του ανηκει να περναει και να αγγιζει και να μην γινεται ποτε κτημα μας, αλλα να μας οριζει και να μας κανει αυτους που ειμαστε, αποσυρομενο το ιδιο στη ληθη. Και ομως, ως λησμονημενο, μας οριζει, και ετσι μενει παρον.

Εχει τον χαρακτηρα του κεραυνου. Στον κεραυνο ενωνονται ουρανος και γη. Ο κεραυνος φερνει το αλλοτριο του ουρανου στο οικειο της γης μας. Στη λαμψη αυτης της ενωσης, αυτου του γαμου, οπως την ονομαζει ο Hölderlin, για μια στιγμη συγκεντρωνονται τα παντα. Η στιγμη περνα, ο κεραυνος ξεχνιεται, ομως απο δω και περα ο ουρανος, αυτο το πρωτο ονομα για το αλλο, δεν ειναι ξεχωρος και αμετοχος, εμεις δεν ειμαστε κολλημενοι στη γη. Κατοικωντας παντα τη γη, ειμαστε συνεπαρμενοι, κι ας μην το γνωριζουμε οπωσδηποτε, απ' τον ουρανο. Ας θυμηθουμε τις μορφες του Δομηνικου Θεοτοκοπουλου. Τα παντα κατευθυνει ο κεραυνος, λεει ενα αποσπασμα του Ηρακλειτου.

Ποιο ειναι το αλλο; Το ουρανιο; Μπορει να παρει καθε μορφη. Εδω το συναντησαμε στην χαμενη μου εκλαμψη, στα ξεχασμενα ονειρα, στην λησμονημενη παιδικη ηλικια, στα παρελθοντα πραγματα που μας σημαδεψαν, στον επερχομενο θανατο.

Το αλλο ειναι το προορισμενο να ξεχαστει. Ομως το ξεχασμα του εχει ο καθενας μας, κατα πως εταχθη, περα απο μεμψιμοιριες και ιδιοτελειες, να το αναλαβει, καθως ο χαμος του ειναι που μας χαριζει την ιδια μας την υποσταση.

Γραμμα στην Παυλινα Παμπουδη

Οταν δημοσιευτηκε Το Γραμμα Α επαιξα λιγο με την ιδεα μιας παρουσιασης του στην Αθηνα. Ως παρουσιαστρια ειχα σκεφτει και την τοτε προσωπικα αγνωστη μου ακομη ποιητρια Παυλινα Παμπουδη. Μαλιστα ειχα ηδη συνταξει ένα σχεδιο γραμματος προς αυτην. Η ιδεα της παρουσιασης εγκαταλειφθηκε και το γραμμα εμεινε στο ηλεκτρονικο του συρταρι. Ειναι το παρακατω:


Κυρια Παμπουδη,

Στις ωρες των θεραπευτικων συναντησεων (ειμαι, κατα προσεγγιση, "ψυχαναλυτης") καθως ακουω με ο,τι ο Freud αποκαλεσε "ελευθερα μετεωρη προσοχη" (χωρις να ανταποκριθει παντα κατα τις θεωρητικες του αναπτυξεις σ' αυτην την υπεροχη εκφραση), μερικες φορες το βλεμμα μου μενει στην απεναντι γωνια του δωματιου στην οποια συρρεουν δυο τοιχοι και το ταβανι. Για αυτο το φαινομενο δεν εχω βρει μια επαρκη διατυπωση. Πριν απο λιγο καιρο, σ' ενα απο τα ντοσιε που φερνει απο τα προνηπια ο μικροτερος γιος μου, διαβασα τους εξης στιχους: "Δυο τοιχοι που χαθηκαν / στη γωνια συναντηθηκαν". Με ενθουσιασε το οτι ενας αλλος ανθρωπος μιλησε γι' αυτο το πραγμα, ρωτησα την δασκαλα για την προελευση του και μου εδειξε το Με το ενα και το Δυο.
Στο βιβλιοπωλειο, μαζι μ' αυτο, βρηκα και το Πρωτη υλη. Γιατι σας τα γραφω αυτα; Γιατι θα ηθελα να συμμετασχετε στην παρουσιαση του νεου βιβλιου μου που επισυναπτω.

[Παρακατω σημεια συγγενικα αναμεσα στο Πρωτη Υλη (οι αριθμοι παραπεμπουν στις αντιστοιχες σελιδες) και στο Το Γραμμα Α (σε παρενθεση τα αντιστοιχα κεφαλαια)]

13- "Απαιτει φοβερα πολυπλοκη διαδικασια το να γινει κανεις απλος: πρεπει να χρησιμοποιει και, ταυτοχρονα, να προσπαθει να ξεχασει την αφομοιωμενη γνωση" // "Καθε τεχνικη, οταν ειναι μονο "τεχνικη" και δεν ανταποκρινεται στο ζωντανο παραδειγμα του θεραπευτη, στρεβλωνει, η ακομα και ματαιωνει την πορεια της αναλυσης." (Τυχη)

15- "ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ" (το μοτελ σ' ενα αλλο φως) // "Ποιο το νοημα της αναδρομης στους Αρχαιους; Ο λογος τους μας παρεχει μια δυνατοτητα να δουμε πραγματα που μας αφορουν, σ' ενα αλλο φως. Και πολλες φορες, σ' αυτο το αλλο φως, τα προβληματα δεν λυνονται, αλλα και δεν χρειαζεται πια να λυθουν διοτι δεν τιθενται καν. "(Η αρμονια του ομοφυλοφιλου)

18κ.ε.- "... με την ταση μου να εικονοποιω τα παντα... // "Ενδεχομενως ο Ηρακλειτος δεν προτιμα αυτα που δινονται με τις αισθησεις της ορασης και της ακοης σε συγκριση με δεδομενα αλλων αισθησεων, αλλα εκεινα των οποιων οψις ακοη μαθησις: εκεινα που μαθαινονται οταν οψις ακοη ειναι ενα. οταν, ακουοντας, βλεπει." (Ψυχοθεραπεια στο ελληνικο φως)

21- "... απευθυνοντας τους βεβαια πρωθυστερες ερωτησεις ..." // "- Καμια φορα το πρωι ξυπναω και σκεφτομαι: Δεν θελω να πεθανω.
- Αν εδω αυτο, το "Δεν θελω να πεθανω", ηταν απαντηση σε μια ερωτηση, ποια θα 'ταν η ερωτηση;" (Στιγμιοτυπα)

30- "Γιατι; Παιδος η βασιλειη." // "Ομως αυτο που χρειαζεται ακομα να ειπωθει, ειναι η διαθεση στην οποια το <διχως γιατι> εκπροσωπειται απο τον θεραπευτη, και μεταδιδεται στον συνομιλητη του.
Στην αρχαια μας γλωσσα ο χρονος μιας ζωης καλειται αιων. Γι' αυτον γραφει ο Ηρακλειτος:
αιων παις εστι παιζων πεσσευων παιδος η βασιληιη
Ο χρονος μιας ζωης ειναι ενα παιδι, που παιζει. Η βασιλεια ειναι ενος παιδιου.
Αυτο το παιχνιδι δεν το παιζουμε. Ειμαστε. Ειτε το ξερουμε ειτε οχι, ειτε το ενστερνιζομαστε ειτε οχι." (Γιατι;)

97- "... να συλλαμβανεις ... υπαινιγμους για την ερμηνεια του κοσμου ..." //

104- "Δεν ειναι απαραιτητο να καταλαβαινουμε ... να ειμαστε ανοιχτοι να ... προσλαμβανουμε..." // "Αυτο χανεται οταν o συνομιλητης μου δεν περιγραφει αλλα σκεφτεται, και οταν εγω δεν βλεπω αλλα προσπαθω να τον καταλαβω. Τοτε ο καθενας μας μενει κλεισμενος στο ατομο του, σ' αυτο που ο Ηρακλειτος ονομαζει ΙΔΙΑ φρονησις." (Ψυχοθεραπεια στο ελληνικο φως)

112- "ΠΡΟΣΟΧΗ" // "Προς τι ποιητες; Θα μπορουσε κανεις να ρωτησει μαζι με τον Hölderlin και τον Heidegger και τον κοινο νου. Απαντηση: οσο προσεκτικοτερο ειναι το ματι, τοσο ποιητικοτερος ειναι ο περιγραφικος του λογος.
"Η προσοχη ειναι η φυσικη προσευχη της ψυχης."
Ειναι μια φραση του Malebranche η οποια, μεσα απο τις μελετες του Walter Benjamin για τον Kafka, αναληφθηκε απο τον Paul Celan." ("Δημος ονειρων")

133- "Ο ανθρωπος οφειλεται" // "Τον δρομο αυτης της "χρειας", του ΧΡΗ, ο Παρμενιδης τον ονομαζει δρομο του "ειναι": ΕΣΤΙΝ
... αυτη αρραγης ταυτοτητα, οπου τα πραγματα ειναι καταλογισμενα στον ανθρωπο, ο ανθρωπος ειναι χρεωμενος τα πραγματα ..." (Θανατος)

Ψυχοπαθολογια

Σχεδιο για τη διακηρυξη του Κλαδου Ψυχοπαθολογιας της Ελληνικης Ψυχιατρικης Εταιρειας


Η Ψυχοπαθολογια ειναι για την Ψυχιατρικη ο,τι ηταν η τεχνη της Διαγνωστικης για την Κλινικη Ιατρικη: Η κλινικη παρατηρηση, η ασκηση της ψηλαφησης, της επικρουσης και της ακροασης οξυνε ενα διαγνωστικο και θεραπευτικο αισθητηριο που σημερα εχει ατροφησει καθως υποκατασταθηκε σε μεγαλο βαθμο απο το εργαστηριο.

Ο ψυχιατρος, που βεβαια δεν μπορει να προσβλεπει αντιστοιχα στη συνδρομη της τεχνολογιας, χρειαζεται παντα το ψυχοπαθολογικο ομολογο εκεινου του αισθητηριου.

Αποκταται με την απροκαταληπτη, αμετοχα-συμμετοχη παρατηρηση και περιγραφη οσων δειχνονται και λεγονται απο τον πασχοντα. Εδω βρισκεται η απαρχη καθε επαρκους ανταποκρισης του θεραποντα στο εργο που καλειται να επιτελεσει.

Σχεδιασμα προσκλησης

Σημειωσεις για την προσκληση στην ημεριδα "Ψυχοθεραπεια στον συγχρονο κοσμο" [Βλ. Μαθηματα / Περαν του πονεμενου ανθρωπου / "Περαν του πονεμενου ανθρωπου"]


 Δεν κρινω τις παραπανω μεθοδους. Τις δεχομαι, στην κυριαρχια τους βλεπω να ανταποκρινονται προφανως στην πραγματικοτητα του σημερινου ανθρωπου. Κατι που φαινεται να την χαρακτηριζει ειναι η εγκαταλειψη καθε εσωτερικοτητας. Το λεω χωρις οργη και πενθος.

Ομως το λεω και μαζι πεφτω σε ενα ερωτημα: Αν η ψυχοθεραπεια εχει νοημα μονο σε αναφορα με την πραγματικοτητα, και αν η πραγματικοτητα του σημερινου ανθρωπου δεν ειναι αυτη που γνωριζαμε, δεν ειναι η "ψυχη", αν ο σημερινος ανθρωπος δεν εχει ψυχη, τοτε ποια θα ηταν η ψυχοθεραπεια που θα του ανταποκρινονταν;

Βεβαια μπορω να ερμηνευσω τον αψυχο ανθρωπο στους γνωστους μου ορους και να τον ανακηρυξω ελλιπη. Ετσι 30 χρονια πριν υπηρχε ο χαρακτηρισμος "ψυχοπαθητικη προσωπικοτητα". Γι' αυτην ελεγαν οτι δεν εχει υπερεγω κι ετσι δεν εχει ενοχες. Κατι σαν ψυχικη αναπηρια. Αυτος ο χαρακτηρισμος ερχοταν μεσα απο μια συγκριση του πως ειναι αυτος με το πως θα επρεπε να ειναι. Με αλλα λογια, στραβος ηταν ο γιαλος κι εμεις αρμενιζαμε σωστα.

Αν ομως ο γιαλος της πραγματικοτητας ειναι εκει, οπως ειναι, ισως οφειλουμε να τον προσεξουμε.

Την γνωριζουμε, την πραγματικοτητα; Το πραγματικο ως το εσωτερικο, το ασυνειδητο, η γεγονοτητα της συμπεριφορας, το πρεπει. Π.χ. μιλω σ' αυτον που εχω απεναντι μου; Μιλω, ως αυτος που βρισκεται στον εκαστοτε δεδομενο τοπο και χρονο; Η μηπως οι διαφορες μορφες ασυνεννοησιας, παρεξηγησης και συγκρουσεων ξεκινουν απο το οτι σπανια μιλαμε καθαρα σ' αυτον στον οποιο αποτεινομαστε, αλλα τον κρινουμε μεσα απο τετοιες συγκρισεις;

Οδηγος για να αναγνωρισουμε τη σημερινη πραγματικοτητα ειναι, οπως λεει ο Heidegger, η τεχνη.

Ισως ο καλλιτεχνης ειναι ο κατεξοχην αψυχος ανθρωπος - Στον βαθμο που βρισκεται στο μεσα του, αυτοπαρατηρουμενος, συγκρινοντας με σημειο αναφορας τα συναισθηματα και τις αξιες του, στον ιδιο βαθμο δεν μπορει να γραφτει ενα ποιημα, δεν μπορει να παιχθει ενας ρολος, δεν μπορει να στηθει ενα σκηνικο.

Γι' αυτο και εδω σημερα, αναζητωντας τη μορφη μιας ψυχοθεραπειας χωρις ψυχη, εχουμε καλλιτεχνες [...]

Με σοφια και θαρρος. Picasso και Laurens. Να

πατησουμε πανω στην Ψυχολογια, στην Πολιτικη,

στην Κοινωνιολογια, ηλιοκαμενοι μ' ενα σκετο

ασπρο πουκαμισο.

Εξελικτικη Ψυχολογια

[Γραμμα σε ελβετιδα συναδελφο, τοτε ειδικευομενη παιδοψυχιατρο (2002;)]

Αγαπητη μου K

Πολλα θα ειχα μεν να προσαψω στο Ινστιτουτο, ομως το οτι εκει δεν διδαχθηκε Εξελικτικη Ψυχολογια δεν μπορει να συμπεριλαμβανεται σ' αυτα.

Η "εξελιξη" δεν ειναι φαινομενο, ποτε δεν δειχνεται κατι τετοιο αφεαυτου. Ειναι παρασταση, προϊον της παραστατικης σκεψης που μηχανευεται συσχετισεις.

Η εμπειρια που στο παιδι συμβαινει πρωτη φορα, αυτη η "πρωτη φορα" ειναι για την παραστατικη (επιστημονικη) σκεψη καρφος εν οφθαλμω. Αναζητειται μια συνδεση, και ισως ετσι φτανουμε στην εννοια της "εξελιξης".

Σε ενα αλλο ματι η "πρωτη φορα" θα μπορουσε να ειναι μια γιορτη - και τουτο οχι μονο στο παιδι.

Φυσικα ολα αυτα δεν ειναι καθολου καταλληλα για την αρχη μιας διπλωματικης εργασιας για την ειδικοτητα...

[...]

Γραμμα σε παλιο δασκαλο


Αγαπητε A.,

Κι εγω χαρηκα που ξαναβρεθηκαμε. Ειναι μια αισθηση που ειχα και με τον Gion, που συναντησα πριν απο δυο χρονια:

Μετα απ' ολα αυτα τα χρονια δεν ειναι τοσο πολυ το τι του κοινου μας παρελθοντος, οσα καναμε κι οσα αφησαμε, που μας κανει μεταξυ μας οικειους, αλλα απλα και μονο το οτι ειχαμε ενα κοινο παρελθον, οτι οι δρομοι μας καποτε συνεκλιναν.

Ισως κανεις πρεπει να γινεται μεγαλυτερος για να μαθει να το εκτιμα δεοντως!

(Φθινοπωρο 2003) 

Ακαμας



Στον "Αμαρακο" περασαμε τρεις μερες και τρεις νυχτες. Δεν επιδιωξαμε να "δουμε" την Κυπρο. Δυο βολτες καναμε μονο κατα μηκος της βορειας και της νοτιας ακτης του Ακαμα.

Τι μας εμεινε;

Στις αυλες των σπιτιων και στις πλαγιες και στα λιβαδια οι κοκκινες βουκαμβιλιες κι η γη που, βλασταινοντας ακοπα σε μια εποχη που λεγοταν χειμωνας μονο για να κρατα τα προσχηματα, χαιρετιζε τον ηπιο, φιλικο ηλιο.

Στη Λαρα οι μεγαλοι λευκοι βραχοι πανω απ' το κυμα που, διαμελισμενοι απο μικρες και μεγαλες ρωγμες με το θαλασσινο νερο στον μυχο τους να λαμπυριζει, μιλουσανε για μια ζωη που, οταν ειναι αληθινη, διαπερναται και διαποτιζεται απο τη θνητοτητα.

Το φαγητο της Αγγελικης που, με το χαρισμα και το μερακι που ετοιμαζονταν, συνοδευμενο με κρασι απο τους γειτονικους αμπελωνες, εκανε καθε βουκια να ειναι η πρωτη μας και η τελευταια.

Οι ανθρωποι του ξενοδοχειου που, με την εγκαρδια ανοιχτοτητα τους σ' αυτην την συντομη και φευγαλεα συναντηση, αφησαν να ξεδιπλωθουν εμπρος στα ματια μας ζωες γεματες απο τις χαρες και τα χτυπηματα της τυχης που τις χαραξε οπως το κυμα τους μεγαλους λευκους βραχους, ζωες κομμενες και ζυμωμενες απο το χωμα και τον αερα και τη μοιρα της Κυπρου.

Αυτος ο κοσμος ο μικρος, ο μεγας! (Οδυσσεας Ελυτης, Αξιον Εστι)

(Βλ. http://guestbooks.netservices.gr/read/Amarakos?pass=&page=1) 


Φωτο: http://www.flickr.com/photos/23133187@N00/2396620278

Τζιπ


Το θεμα μας δεν ειναι το τζιπ γενικα, αλλα το τζιπ που δεν χρησιμοποιειται γι' αυτο που μπορει να κανει, δηλαδη να κινειται "εκτος δρομων".

Ισως δεν προκειται παρα για την επαληθευση της ρησης ενος φιλοσοφου που λεει: "Υψηλοτερα απο την πραγματικοτητα βρισκεται η δυνατοτητα." (Martin Heidegger, GA2, 51)

Ο οδηγος του τζιπ στην ασφαλτο λεει: "Ειμαι εδω, αλλα θα μπορουσα να ειμαι κι αλλου." Ας του ευχηθουμε καποτε να ξεκινησει για εκει που ανηκει.

Περιοδικο Vita, Οκτωβριος 2003

Φωτο: archive.enet.gr

Η κατσαριδα




 

[Το πρωτο σχεδιασμα εγινε κατα την προετοιμασια της ομιλιας Υπνοβατες (βλ. Το Γραμμα Α, σσ. 259-273)

Εδω θα συζητησω ενα τοσο καθημερινο κι ανωδυνο φαινομενο, που κι η λεξη "συμπτωμα" πεφτει πολυ βαρια για να το χαρακτηρισει: Θα συζητησω την τρελα που πιανει καποιον στη θεα της κατσαριδας.

Στην αρχη της ομιλιας μου, απαριθμωντας συμπτωματα που μπορουν να εκληφθουν ως παραδειγματα υπνοβασιας, αναφερθηκα σ' αυτην. Ειναι το 'κατι' που πιανει τον ανθρωπο στη θεα της κατσαριδας, τον παραλυει και, σαν τον υπνοβατη, δεν μπορει να κανει αλλιως παρα να φοβαται, ν' αηδιαζει, να πανικοβαλλεται, ο καθενας με τον ιδιο καθε φορα τροπο.

Μπαινω στην κουζινα μου και στο πατωμα, κοντα στον νιπτηρα - μια κατσαριδα! Θα μπορουσα να ειχα παει τη νυχτα να πιω ενα ποτηρι νερο η το πρωι να κανω τον καφε μου, στον νου μου θα ειχα αυτο η εκεινο που θα με απασχολουσαν, θα ημουν πτωμα στην κουραση και δεν θα 'βλεπα την ωρα να γυρισω στο κρεβατι η θα ημουν αγουροξυπνημενος κι ακομα με την τσιμπλα στο ματι, και να μπροστα μου η κατσαριδα! Σαν κατι να με διαπερνα στη στιγμη, ενα ηλεκτρικο ρευμα η μια παραλυσια, ολα ξαφνικα ειναι αλλιως, αναλογα με την κατασταση μου θα χιμηξω με ο,τι βρω μπροστα μου να την συνθλιψω η, με τρεμαμενη φωνη, θα τρεξω και θα εκλιπαρησω τον συζυγο η τον γειτονα ν' απομακρυνουν αυτο το πραμα απο κει μεσα. Καθε φορα συμβαινει το ιδιο, με πιανει κατι, ειμαι εκτος εαυτου, ειναι τρελο, μα δεν μπορω να κανω αλλιως.

Τι διαφερει ο φοβος της κατσαριδας απο τον φοβο που θα ειχα αν π.χ. εβλεπα στην κουζινα μου εναν κλεφτη; Ο κλεφτης εχει εισβαλει στο σπιτι μου. Και μαλιστα προπαντων οταν μπει ο κλεφτης, το παραβιασμενο σπιτι μου προβαλλει ακομα εμφατικοτερα ως το σπιτι μου.

Η κατσαριδα στην κουζινα οχι μονο δεν υπογραμμιζει το μου αλλ' αντιθετα με αποκλειει απ' αυτον τον χωρο. Οσο ειναι η κατσαριδα εκει, δεν εχω κουζινα, δεν εχω σπιτι. Εχει γινει δικο της. Το σπιτι μου εχει γινει οχι μονο ακατοικητο, οπως μετα απο εναν σεισμο η βομβαρδισμο, αλλα αποκοσμα ξενο.

Βεβαια η "κατσαριδιτιδα" δεν με καταλαμβανει μονο στο σπιτι μου αλλα σε πολλους και ποικιλους χωρους. Κι εδω παλι, οι λεξεις φοβος, πανικος κλπ. δεν αποδιδουν αυτο που συμβαινει. Δεν ειναι φοβος οπως π.χ. στην τραπεζα οπου καποιος φωναζει "Ληστεια! Ολοι στο πατωμα!" Δεν ειναι πανικος οπως π.χ. σε ενα αεροπλανο που ο κινητηρας του πιανει φωτια.

Ισως η "κατσαριδιτιδα" ονομαζει την αντιδραση του παθοντα απεναντι στο ξενο κι αποκοσμο που φερνει η παρουσια της κατσαριδας.

Αν ετσι εχουν τα πραγματα, ενα επομενο ερωτημα θα μπορουσε να ειναι: Πως ειναι δομημενος ο κοσμος μου, οταν μια κατσαριδα τον κανει αποκοσμο, τον απο-κοσμει, και μαλιστα οταν απεναντι στην απο-κοσμηση του με πιανει τρελα;

Απαντηση: Ειναι ενας κοσμος οριοθετημενος στον εαυτο του, που θα πει: θεμελιωμενος στον εαυτο του, που θα πει: κλειστος απεναντι στη δυνατοτητα να υπεισελθει σ' αυτον κατι που δεν ανηκει στους ορους του. Τωρα, το πως και το γιατι μια κατσαριδα μπορει να μην ανηκει στους ορους του, μπορει μονο στη συγκεκριμενη περιπτωση να διαλευκανθει. Οπωσδηποτε μπορουμε να πουμε πως ειναι ενας κοσμος τοσο ακαμπτα δομημενος που ενα πετραδακι λιγοτερο η περισσοτερο αρκει για να καταρρευσει.

Και πως μπορει αυτη η τρελα να περιγραφει; Η καταρρευση, η απο-κοσμηση του κοσμου ταυτιζεται με την απο-προσωποποιηση του εαυτου μου: Σ' εναν κοσμο με κατσαριδα δεν αναγνωριζω τον εαυτο μου, δεν ειμαι εγω. Στο συμβαν αυτης της απο-εγωποιησης ειναι που με πιανει τρελα. Ενδεχομενως κατι σαν horror vacui, ο τρομος εμπρος στο κενο (της απο-κοσμησης, της απο-προσωποποιησης.)

Ποια ειναι τωρα η θεραπευτικη κατευθυνση προς ενα λυσιμο απο την "κατσαριδιτιδα"; Με τον καιρο μπορει να συμβει αυτος ο ακαμπτα δομημενος κοσμος να παψει να ειναι κατι αυτονοητο, να γινει περιοριστικος, ασφυκτικος. Τοτε μπορει να συμβει ενα ανοιγμα. Παραλληλα το εγω που υφιστατο ως το υποκειμενο αυτου του κοσμου μπορει να γινει λιγοτερο εμφατικο, επομενως λιγοτερο περιορισμενο στους οποιους ορους του, επομενως δεκτικοτερο στην παρουσια των πραγματων που μπορει να του παρουσιαστουν.

Επιλογος

Τελειωνοντας τη σημειωση σκεφτηκα να προσθεσω μια φωτογραφια, και μου ηρθε στον νου η Μεταμορφωση του Kafka.

Μηπως στη θεα απο κατι, π.χ. της κατσαριδας, δεν εχουμε εμπρος μας ενα αντικειμενο της θεασης; Μηπως "βλεπω" θα πει: ρυθμιζομαι στο βλεπομενο; Τοτε "βλεπω μια κατσαριδα" θα ισοδυναμουσε με το "μεταμορφωνομαι σε κατσαριδα"!

Μηπως η "κατσαριδιτιδα" οφειλεται στην εμμονη στη μια και μονη ταυτοτητα, και στον πανικο της απο την εμφανιση της κατσαριδας επαπειλουμενης απωλεια της;

φωτος: uztranslations.net.ru / www.theateraufcd.de / shop.vorleser.net